Godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie feuerbach herlezen

Veel mensen voelen zich ongemakkelijk in hedendaagse discussies over religie. Kritisch zijn over religies was vroeger onder socialisten en liberalen niet ongebruikelijk, maar lijkt mensen nu eerder in het conservatieve kamp te plaatsen. Alles maar toestaan is echter ook een oppervlakkige houding, die niet van respect getuigt. Dit boek draait om drie thema's: godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie.

Wat betreft de godsdienstkritiek wordt de filosoof Ludwig Feuerbach (1804-1872) herlezen. Hij vroeg zich af wat de beweegredenen zijn voor geloof en religie. In zijn filosofie staat niet zozeer het al dan niet bestaan van god centraal, maar eerder de omstandigheden en gevoelens van waaruit mensen vragen om hoop en gerechtigheid. Karl Marx formuleert vanuit deze gedachte zijn maatschappijkritiek.
De verschillende antwoorden op de vraag naar sociale rechtvaardigheid sluiten een respectvolle benadering van principieel andere meningen niet uit. In dit boek wordt aangesloten bij Rosa Luxemburg die zegt: 'Vrijheid is altijd de vrijheid van de andersdenkenden.'
Een dergelijke vrijheid is echter niet vrijblijvend. Kritiek blijft noodzakelijk waar religieuze denkwijzen onderdrukkende vormen aannemen. Daarover moet de discussie gaan, zonder het respect voor andere ideeën op te geven. Dit boek verkent dit lastige spanningsveld dat niet alleen vandaag de dag actueel is, maar dat altijd zal zijn.


SP-Kamerlid Ronald van Raak over dit boek: 'Schaaf stelt dat religieuze tolerantie lang niet altijd getuigt van betrokkenheid, maar vaak een uiting is van gebrek aan interesse. Een democratische samenleving heeft volgens hem behoefte aan een 'actieve tolerantie', waarin we elkaar aanspreken en iedereen verantwoording aflegt.'

Inhoud
Voorwoord door Ronald van Raak 7
1 Inleiding 9
1. Een politiek van tolerantie en respect 9
2. Tolerantie en politieke correctheid - Probleemen vraagstellingen 10
3. Reële problemen 13
4. Wat kan de lezer verwachten? 15

2 Religie als projectie van het menselijk bestaan 19
1. Feuerbachs en Marx' religiekritiek 19
1. Feuerbach 19
2. Marx en Feuerbach 25
2. Religie als beeld van het menselijk bestaan 32
3. Kerk, kapitaal, vroegere socialisten, Domela en Dietzgen 38

3 Tolerantie en godsdienstkritiek 47
1. De kritiek ondermijnd. John Locke over tolerantie 47
2. De actualiteit van Feuerbachs analyse en de eenheid tussen ik en jij 51
3. Actieve tolerantie 59
4 Hedendaagse religiekritiek 71
1. Natuurwetenschappelijk materialisme als halve oplossing 71
2. Verschillende benaderingen van mensen en culturen 78
Vier posities 79
1. Het inzicht dat de relatie religie en maatschappij begrepen moet worden 80
2. Als mensen elkaar maar leren kennen, mogen ze elkaar wel 81
3. Strijdbare socialistische kritiek 82
4. Open en respectvol, moeilijk genoeg 85
3. Kritiek en religie 87
1. Politieke kritiek en spiritualiteit 87
2. Strijdbare vrijdenkers versus kritische religiositeit? 93
3. Open, gesloten of zelfs een verbod? 98

5 Kritisch en tolerant 104
1. Spinoza, Marx en de vrijheid van geweten 104
2. Bemoeien mag! Kritiek die respect afdwingt 111
3. Conclusie. Ik en jij; vrijheid als de vrijheid van de andersdenkenden 121

Nawoord 130
Bijlage:
Twintig overwegingen bij Marx' elfde Feuerbachthese 133
Noten 139
Literatuurlijst 149
Register 154