God in de mens De Christusidee in de evangeliën

De Spaans-Amerikaanse filosoof, essayist, literair criticus, romanschrijver en dichter George Santayana (1863-1952) is de auteur van een omvangrijk en veelzijdig oeuvre, waarin een indrukwekkend wijsgerig gedachtegoed zijn neerslag vindt. Dit gedachtegoed neemt een geheel eigen plaats in binnen het spectrum aan stromingen van de moderne filosofie. Meer dan bij eigentijdse denkers vindt Santayana zijn primaire inspiratiebronnen bij de filosofen uit de Oudheid en bij een 'dwarse' filosoof als Spinoza. Volgens Santayana kan de mens, bij zijn poging zijn reis door het leven op een zinvolle wijze te volbrengen, daarbij gebruik maken van verschillende spirituele oriëntatiekaders, die belichaamd zijn in filosofie, religie, poëzie en mythe. Vanuit dit gezichtspunt worden religies en religieuze geschriften niet zozeer beschouwd als historische verschijnselen en documenten, maar veeleer als door inspiratie tot stand gekomen vormen van levensoriëntatie en symbolische poëzie, die verwijzen naar de oorsprong en de bestemming van de mens.

Het is vanuit deze achtergrond dat Santayana in zijn magistrale, nu voor het eerst in het Nederlands vertaalde boek The Idea of Christ in the Gospels, de vier canonieke evangeliën en het daarin besloten thema van het goddelijke in de mens benadert. Hij wijkt hierbij af van vele theologische, filosofische en historische benaderingen, die naar zijn smaak te weinig oog hebben voor het geïnspireerde en dichterlijke karakter van deze teksten. Het boek biedt tal van verrassende en gevoelvolle inzichten in het mysterie dat in de evangelieverhalen ligt opgesloten: het mysterie van God in de mens. Zo ontwerpt Santayana hier een fascinerende eigen christologie, deels in het voetspoor van filosofen die hem hierin zijn voorgegaan, zoals Augustinus, Thomas van Aquino, Spinoza, Kant, Hegel en Nietzsche. In dit spectrum van medefilosofen neemt Santayana echter een unieke positie in.

In een uitvoerige inleiding van de hand van de vertaler wordt na een korte biografie een samenvatting gegeven van Santayana's vijfdelige vroege werk The Life of Reason (1905/1906) en zijn vierdelige late werk Realms of Being (tussen 1927 en 1940). Beide werken (het laatste meer dan het eerste) vormen de algemene filosofische achtergrond, van waaruit Santayana als gerijpt filosoof de evangelieteksten interpreteert en duidt.

De vermaarde Spaans-Amerikaanse denker en literator over het mysterie van God in de mens. Een even eigenzinnige als verfrissende interpretatie van de vier canonieke evangeliën.

De vertaler, dr. Paul Juffermans (1945), is thans werkzaam als filosofiedocent aan diverse instellingen van Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO). In 2003 promoveerde hij op een proefschrift over de godsdienstfilosofie van Spinoza: Drie perspectieven op religie in het denken van Spinoza. (Budel, 2003). Daarnaast schreef hij tal van artikelen over godsdienstfilosofie alsmede over aspecten van de filosofie van Spinoza en Santayana.