De domesticatie van het noodlot De wedergeboorte van de tragedie uit de geest van de technologie

Vroeg of laat klopt het noodlot bij ieder mens aan de deur. Het kent vele gestalten: de brand die ons huis verwoest, de ongeneeslijke ziekte die onze geliefden of onszelf treft, een noodlottig ongeval in het verkeer. Hoewel het noodlot onvermijdelijk is, kunnen we er niet mee leven.

In De domesticatie van het noodlot onderzoekt De Mul de verschillende manieren waarop er in de Europese cultuur is getracht het noodlot te 'temmen'. De drie 'succesformules' die daarvoor werden ontwikkeld waren: de heroïsche affirmatie van het noodlot in de tragische cultuur van de Grieken, de deemoedige acceptatie van de goddelijke voorzienigheid in het christendom en de 'afschaffing' van het noodlot in de moderne, technische cultuur.

Met recent ontwikkelde technologieën als genetische manipulatie lijkt de moderne mens het lot volledig in eigen hand te nemen. De Mul argumenteert daarentegen dat de onvoorziene en onvoorzienbare gevolgen van de moderne technologie ons hardhandig confronteren met de grenzen van de maakbaarheid. Aan de hand van aansprekende voorbeelden zoals de Bijlmerramp, de aanslag op de Twin Towers, de mishandeling van de peuter Sanne, de kunstmatig in leven gehouden vegetatieve patiënt Terri Schiavo en de moord op Theo van Gogh laat hij zien hoe in de (post)moderne cultuur een nieuwe ontvankelijkheid ontstaat voor de tragische dimensie van het menselijke bestaan.
Omdat we geen afscheid kunnen nemen van de technologie, zullen we moeten leren leven met de groeiende onbeheersbaarheid ervan. De Mul betoogt dat we op de drempel staan van een wedergeboorte van de tragische levenservaring die aan de bakermat stond van Europese cultuur. Omdat de (post)moderne cultuur in talloze opzichten verschilt van de Atheense cultuur die de tragedie voortbracht, gaat het onvermijdelijk om een herhaling met een verschil. Toch kunnen we nog steeds veel leren van de Griekse tragedie. Voor wie open staat voor tragisch inzicht, hoeft het noodlot niet onvermijdelijk uit te lopen op een catastrofe. En ook ons geluk komt vaak door de deur van het toeval binnen. Bovendien herontdekken we met de tragiek van het leven ook de schoonheid en de vertroosting die uitgaat van de hedendaagse vormen van de tragische kunst.

Een lucide kijk op de terugkeer van het tragische in onze vertechnologiseerde en geglobaliseerde wereld.

Jos de Mul (1956) is hoogleraar filosofie van mens en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Van zijn hand verschenen onder meer Het romantische verlangen in (post)moderne kunst en filosofie (3de druk, 1995), De Tragedie van de eindigheid (1993) en Cyberspace odyssee (4de druk 2005). Ook publiceert hij regelmatig essays in het Cultureel Supplement van het NRC-Handelsblad. Zijn werk is vertaald in het Engels, Duits, Frans, Spaans, Chinees, Koreaans en Sloveens en werd onder meer bekroond met de Praemium Erasmianum studieprijs (1993) en de Socrates Prijs (2002).