Over Spinoza Bezorgd onder redactie van Henri Krop en Jacob van Sluis

Niet Erasmus maar Pierre Bayle (1647-1706) draagt de bijnaam 'filosoof van Rotterdam'. Behorend tot de vervolgde protestantse minderheid in het absolutistische Frankrijk van Lodewijk XIV vond hij in 1681 onderdak in de vrije Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Bayle was geen academisch filosoof, maar een 'philosophe' zoals Voltaire en Diderot. Voor een breed publiek geselde hij met zijn scherpe pen vriend en vijand.

Zijn eerste grote werk draagt de onopvallende titel 'Uiteenlopende gedachten naar aanleiding van de komeet'. Niettemin is het een scherpe kritiek op het bijgeloof dat men in alle bestaande godsdiensten en levensovertuigingen kan aantreffen. Slechts weinigen staan volgens de 'philosophe' open voor een redelijk onderzoek naar de eigen vooronderstellingen. De domineeszoon Bayle spaarde ook zijn geloofsgenoten niet: iets wat zij hem niet in dank afnamen.

Het tweede werk dat Bayle beroemd maakte is de 'Dictionnaire historique et critique', een encyclopedie die voor veel verlichtingsdenkers de bijbel verving. Het omvangrijkste en meest invloedrijke artikel daarvan gaat over Spinoza.

Net als de meerderheid van zijn tijdgenoten wijst Bayle veel aspecten van Spinoza's filosofie af. Hij geeft daarvoor tal van heldere argumenten, sommige subtiel en andere wat robuuster, van zowel metafyische als van religieuze aard. Toch toont Bayle zich ontvankelijk voor Spinoza's ontwerp van een filosofische ethiek die als eerste in de moderne geschiedenis losstaat van de religie. Met zijn visie heeft Bayle de toon gezet en de argumenten aangereikt voor de ambivalente houding die filosofen gedurende lange tijd tegenover Spinoza hebben ingenomen.

Dit boek biedt, naast de eerste moderne vertaling van het lemma 'Spinoza, Benoît de' in het Nederlands, dat ook alle glossen weergeeft, een heldere inleiding tot het leven van Bayle en tot de historische en intellectuele achtergrond van zijn kritiek op Spinoza. In een afsluitend essay wordt de vraag gesteld naar de wijsgerige relevantie van deze kritiek en van Bayles filosofie in het algemeen.