Duits socialisme Het falen van de sociaal-democratie en de triomf van het nationaal-socialisme

J.A.A. van Doorn is zijn leven lang geïntrigeerd geweest door de snelle triomf van het nationaal-socialisme in het Duitsland van de jaren twintig en dertig en de even snelle ondergang van de sterke Duitse sociaal-democratie.

Doorgaans wordt de verklaring van deze catastrofe gezocht in de steun aan de naziâ??s van conservatieve groepen die vijandig stonden tegenover de sociaal-democraten, zoals de Reichswehr, de groot-industriëlen en de Pruisische landeigenaars. Dit boek laat evenwel zien dat de sociaal-democraten door hun marxistisch internationalisme de aansluiting misten bij het nationalisme dat de Duitsers steeds sterker in zijn greep had gekregen. Van Doorn beschrijft ook dat het nationaal-socialisme een krachtige socialistische component had die in het Derde Rijk tot ontwikkeling kwam en voor velen aantrekkelijk bleek te zijn. Anders gezegd: de naziâ??s toonden zich de ware â??Duitseâ?? socialisten.

Het falen van de sociaal-democraten is vooral zo tragisch geweest omdat zij in hun geschiedenis, soms meer, dan weer minder zichtbaar, een onderstroom kenden die nationaal-socialistisch avant la lettre kan worden genoemd. Hij droeg het stempel van Ferdinand Lassalle (1825-1864), de stichter van de eerste socialistische partij in Duitsland en de inspirator van vele Duits-socialistische dissidenten die zich naderhand vergeefs tegen het dominante marxisme hebben verzet.

De conclusie dringt zich op dat de onderdrukking van deze oudere vormen van nationaal of Duits socialisme er toe heeft bijgedragen dat het nazisme de kans kreeg het Duitse volk, ook in zijn socialistische voorkeuren, voor zich te winnen.

J.A.A. van Doorn (1925) is socioloog en ­historicus. In 1960 werd hij benoemd tot hoogleraar sociologie aan de Nederlandse Economische Hogeschool te Rotterdam, die later zou opgaan in de Erasmus Universiteit. In 1987 ging hij met emeritaat. Van Doorn is columnist van Trouw en HP/De Tijd en medewerker van NRC-Handelsblad.