ABC van het anarchisme

Carla Zuyderveld bespreekt
Berkman, ABC van het Anarchisme
uit: DE AS 31e jaargang nr 144 winter 2003

Op de anarchistische boekenmarkten in Gent en Utrecht blijkt de laatste jaren een toenemende belangstelling voor 'basisteksten' van het anarchisme. Boeken waarin de basisprincipes van het anarchisme uit de doeken worden gedaan. Exemplaren van Het anarchisme van Daniel Guerin, Grondslagen van het anarchisme van Anton Constandse of ABC van het anarchisme van Alexander Berkman blijven nooit lang op een boekenkraam liggen. Het gaat om boeken die de laatste jaren niet zijn herdrukt en die tweedehands niet altijd even makkelijk te vinden zijn.
In het licht hiervan is de heruitgave van ABC van het anarchisme van Alexander Berkman door Kelderuitgeverij samen met Uitgeverij De Vooruitgang uiterst welkom.

Alexander Berkman (1870-1936) werd geboren in Vilnius in Litouwen en emigreerde op jonge leeftijd naar de Verenigde Staten. Onder invloed van de propagandist Johann Most werd hij actief in de anarchistische beweging. Hij ontmoette Ernma Goldman, met wie hij zijn leven lang nauw bevriend bleef. In 1892 pleegde hij een aanslag op fabrieksdirecteur Henry C. Frick, die een arbeidersopstand bloedig had laten neerslaan. De aanslag mislukte. Berkman werd veroordeeld en bracht veertien jaar in de gevangenis door. Na zijn vrijlating schreef hij het aangrijpende Prison Memoirs of an Anarchist, vertaald als Gevangenisherinneringen van een anarchist. Met Emma Goldman publiceerde hij jarenlang het tijdschrift Mother Earth. Voor de Amerikaanse regering waren Goldman en hij de verpersoonlijking van het 'rode kwaad'. In 1919, op het hoogtepunt van de 'Red Scare' - de heksenjacht in de Verenigde Staten op alles wat rood was - werden Goldman en Berkman gedeporteerd naar de Sovjet-Unie. Berkman was aanvankelijk optimistisch gestemd over de Russische Revolutie, maar raakte steeds meer gedesillusioneerd. In 1921 wisten beiden naar Berlijn te ontkomen en verbleven daarna in Europa.

The ABC of Anarchism verscheen in 1929 in New York en werd in 1936 nog eens herdrukt in een verkorte uitgave. Een Nederlandse vertaling, van Henk Eikeboom, verscheen in 1935 bij de VAU. Uitgeverij Spreeuw bracht in 1980 een nieuwe vertaling uit, die ook de basis vormt voor de onlangs verschenen heruitgave.

In ABC van het anarchisme beschrijft Alexander Berkman in eenvoudige bewoordingen de basisprincipes van het anarchisme, de opbouw van een anarchistische revolutie, de problemen die daarbij een rol kunnen spelen en hoe een anarchistische samenleving er uit zou kunnen zien. Bij het kapitalistische systeem is de arbeider niet gebaat en het is zaak nu al te beginnen met de voorbereiding van de revolutie, stelt Berkman.

Zijn boek was vooral bedoeld ter beantwoording van de kritische vragen waarmee 'de gewone arbeider' het anarchisme tegemoet trad. Het boek is dan ook in die vorm geschreven: Berkman geeft antwoord op vragen die in een imaginair kritisch gesprek gesteld zouden kunnen worden. Op een opmerkelijk luchtige wijze ontzenuwt hij de hete hangijzers en beschrijft hij op optimistische toon de vormgeving van een anarchistische revolutie en samenleving. Berkmans idealistische overtuiging dat na de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog en na de Russische Revolutie in diverse landen een revolutie mogelijk was, druipt als het ware van de pagina's. In juli 1936 brachten tijdens de Spaanse Revolutie de Spaanse arbeiders de blauwdruk van Berkman in de praktijk. Het is jammer dat Berkman dat niet meer mee heeft kunnen maken. Drie weken daarvoor had hij een eind aan zijn leven gemaakt. [CZ]