De ethiek Essays over het besef van het Kwaad

Tegenover de overheersende mode van anti- en post-filosofie?n, staat "De ethiek" voor een terugkeer naar een complete filosofie, die als een donderslag inslaat in het moeras van postmodernistische sofismen en platitudes... Een boek dat zich richt tegen het diepste wezen van de politiek correcte 'radicale' intellectuelen, en dat de basis van hun levenswijze ondermijnt!
Slavoj Zizek.


Ethische vraagstukken bepalen de koers van het huidige politieke en wetenschappelijke debat meer dan ooit. Badiou vaagt de gemakzuchtige aannames weg die achter deze ethische omwenteling schuilgaan. Hij laat zien hoe onze gangbare ethische principes uiteindelijk slechts dienen om een ideologie van de status quo te versterken, zonder dat ze een kader scheppen voor een gefundeerd inzicht in het concept van het kwade.

Badiou laat in contrast hiermee een 'waarheidsethiek' het licht zien, ontworpen ter instandhouding en bezieling van een gedisciplineerde, subjectieve toewijding aan een militante doelstelling (van politieke, wetenschappelijke, artistieke of amoureuze aard), en ter afbakening van het gebied waarbinnen het concept van het kwade een plaats kan worden gegeven. Hij verdedigt in feite een bovenmenselijk soort integriteit, waaraan hij meer waarde toekent dan aan het respect voor de mensenrechten. Ook komt hij op voor een partijdige vorm van universaliteit, die uitstijgt boven het najagen van individuele belangen, en doet hij een beroep op 'onsterfelijke' waarden, die verder gaan dan de bescherming van sterfelijke privileges.


Inleiding

Sommige geleerde woorden die lang opgesloten zijn geweest in woordenboeken en academische verhandelingen hebben het geluk, of het ongeluk - een beetje zoals een oude vrijster die zich al in haar lot heeft geschikt en, zonder te begrijpen waarom, een troetelkind van de society wordt - dat ze plotseling te voorschijn treden en de waan van de dag worden, dat ze worden geplebisciteerd en gepubliceerd, uitgemolken in de pers en op tv, zelfs vermeld in overheidstoespraken. Het woord ethiek, dat zo sterk riekt naar de les Grieks of naar colleges filosofie, dat doet denken aan Aristoteles (De Ethiek van Nicomachus, een geheide bestseller!), staat tegenwoordig volop in de schijnwerpers.
In het Grieks duidt 'ethiek' op het zoeken naar een goede 'wijze van zijn', oftewel op de wijsheid van het handelen. In die hoedanigheid maakt ethiek deel uit van de filosofie, namelijk van dat deel dat het praktische handelen afstemt op de voorstelling van het Goede.
Waarschijnlijk zijn het de Sto?ci die met de meeste volharding hebben gepoogd om de ethiek op te werpen als niet enkel een deel maar de eigenlijke kern van de filosofische wijsheid. De wijze is degene die, doordat hij in staat is een onderscheid te maken tussen de dingen die van hem afhangen en de dingen die niet van hem afhangen, zijn wilsuitingen richt naar de eerste en de laatste verduurt zonder zich uit evenwicht te laten brengen. Van de Sto?ci wordt gezegd dat ze de filosofie doorgaans vergeleken met een ei, waarvan de schaal wordt gevormd door de Logica, het wit door de Fysica en het geel door de Ethiek.
Bij de modernen, voor wie sinds Descartes de vraag naar het subject centraal staat, is ethiek min of meer synoniem met moraliteit, of - zoals Kant zou zeggen - met de praktische rede (te onderscheiden van de zuivere of theoretische rede). Het gaat dan om de manier waarop het subjectieve handelen en de representeerbare intenties daarvan zich verhouden tot een universele Wet. Ethiek is het beginsel op grond waarvan het praktische handelen van een Subject wordt beoordeeld, om het even of dat subject individueel of collectief is.
We kunnen opmerken dat Hegel een subtiel onderscheid maakt tussen 'zedelijkheid' (Sittlichkeit) en 'moraliteit' (Moralit?t). Het ethische beginsel blijft bij hem voorbehouden tot het onmiddellijke handelen, terwijl moraliteit op het doordachte handelen betrekking heeft. Hij zal bijvoorbeeld zeggen dat 'zedelijkheid wezenlijk bestaat uit onmiddellijke vastbeslotenheid [...].'
In de huidige 'terugkeer naar de ethiek' wordt het woord uiteraard gebruikt op een vage manier, maar een die zeker dichter staat bij Kant (ethiek van de oordeelsvorming) dan bij Hegel (ethiek van de besluitvorming).
Feitelijk duidt ethiek tegenwoordig op een beginsel dat bepaalt hoe we ons verhouden tot 'wat er gebeurt', een vage regulering van ons commentaar op historische situaties (ethiek van de mensenrechten), op technisch-wetenschappelijke situaties (ethiek van het levende, bio-ethiek), op 'maatschappelijke' situaties (ethiek van het samenleven), op situaties binnen de media (ethiek van de communicatie), en ga zo maar door.
Deze normering van commentaar en opinies wordt door instellingen geruggensteund en beschikt over een eigen gezag: zo bestaan er door de staat benoemde 'nationale ethische commissies'. Elke beroepsgroep stelt zichzelf vragen over de eigen 'ethiek'. Er worden zelfs militaire expedities op touw gezet in naam van de 'mensenrechtenethiek'.
In het licht van de maatschappelijke inflatie van de hedendaagse verwijzing naar ethiek, is de inzet van dit essay tweeledig:
- In eerste instantie zullen we de exacte aard van dit verschijnsel onder de loep nemen, een verschijnsel dat de voornaamste 'filosofische' richting van het moment is, zowel in de publieke opinie als in offici?le instellingen. Daarbij zullen we proberen te laten zien dat het niets anders is dan een vorm van nihilisme, en een bedreigende ontkenning van alle denken.
- In tweede instantie zullen we die richting het woord ethiek betwisten en het een geheel andere betekenis geven. We zullen dat woord niet meer verbinden met abstracte categorie?n (de Mens, het Recht, de Ander...), maar met situaties. We zullen het niet meer beschouwen als een aspect van het medelijden met slachtoffers, maar als het duurzame motto van singuliere processen. Het zal niet meer alleen slaan op het conservatieve goede geweten, maar op het lot van waarhed