Crisis en cultuuromslag

Hans Feddema

Is de democratie het probleem? Je zou het bijna denken, nu in Griekenland en Italie
de macht uit handen van politici is overgegaan naar die van technocraten. Maar als het
een kwestie is van falende politici, dan geldt dat niet alleen de Griekse en Italiaanse.
Het is immers de Europese politieke elite, die ons door een beleid met niet te veel
democratie en zonder adequaat toezicht op elkaar in de eurocrisis deed belanden. Het
is bovendien de vraag of het nog niet echt gevulde noodfonds niet te laat en te beperkt
is ingezet. En inzake de afgedwongen bezuinigen: ze moeten soms, maar ze kunnen
staten ook in een krimp doen belanden met alle gevolgen van dien. De vraag is ook
waarom de Europese Centrale Bank(ECB), - het verzet van Merkel ten spijt -, maar
niet wordt ingeschakeld om obligaties van de zwakkere landen op te kopen.

Er is hoe dan ook naast een eurocrisis tevens sprake van een politieke crisis. Het
populisme is daarvan een symptoom. Een ander is de verontrustende kloof tussen volk
en politiek, mede veroorzaakt door de polarisatie oproepende debattrant van politici.
Voor Italie komt er het cynisme, dat een Berlusconi belichaamde,nog bij. Polarisatie
en ‘er steeds zelf beter van willen worden’ van politici geeft de samenleving een
negatieve energie. De stille vreugde in de Europese hoofdsteden over het aftreden van
Berlusconi was dan ook groot.

Maar ook in Nederland is er reden voor introspectie. Het rapport van het Sociaal-
Cultureel Planbureau (SCP) van medio november geeft de lage score van 39% van
mensen boven 15 jaar inzake vertrouwen in politieke partijen (Alleen de kerken
worden nog iets meer gewantrouwd). Zijn onze structuren onbezield? Is zonder dat
politici dat beseffen het regenteske of de Haagse stolp weer terug? Hoe de democratie
te hervormen of hoe deze weer bezieling te geven, is iets voor een afzonderlijk artikel.
Wel interessant overigens dat uitgerekend Athene de bakermat is van een ‘regering
door allen’ als alternatief van een ‘regering door één’ of ‘regering door weinigen’
(oligarchie). Ook bijzonder dat juist nu in Arabische landen het verlangen naar
een ‘regering door allen’ zich manifesteert. Iets wat wel een verlate democratische
revolutie is genoemd, waarvan die in Europa in 1848 begon.

Bijzonder is ook dat precies in deze crisistijd de Occupy-beweging er is en voorts in
Belgie, op initiatief van de auteur David Reybrouck, de G1000 tegen impasse van de
politiek. Alles wijst er op, dat er iets meer aan de hand is dan een kleine economische
neergang, maar dat de crisis zich breder laat voelen, maatschappelijk en geestelijk.
Het raakt tevens de houdbaarheid van het ecologisch milieu, permanent bij mensen in
het bewustzijn, omdat we financieel-economisch en ook ecologisch op krediet leven.

Dips horen er bij, hoor ik wel zeggen. Maar is dit keer de crisis niet zo intrinsiek,
dat we er over moeten gaan nadenken of onze percepties wel kloppen. Onder
meer die van het neo-liberalisme en of de daarop gebaseerde concurrentie wel
onze fundamentele aard is in plaats van juist samenwerking en heelheid zoals
bestsellerauteur Lynne Mc Taggart in haar nieuwe boek Verbinding betoogt. Maar
ook of onze economische modellen wel zo echt voorspellend zijn als we denken,
kortom of de maakbaarheid van de economie niet een illusie is. Dat gaat verder dan
de critiek op de hebzucht of de bonussencultuur in de bankwereld, hoe belangrijk het

Ik onderschrijf Herman Wijffels’ analyse dat ‘verkokering, egocentrisme en rationeel
gedrag nog te veel domineren’ in de samenleving en dat ‘rationaliteit en empathie
daarin meer met elkaar verbonden’ moeten worden. Maar ik zie - net als hij trouwens
- ook al heel wat cultural creatives werken aan een nieuwe cultuur vanuit een nieuwe
set van waarden, waaronder mildheid, samenwerking en compassie. Is er in wezen
al niet sprake van een andere tijdgeest met mogelijk een cultuuromslag als gevolg,
waarbij afbraak van het oude gepaard gaat met de eerste contouren van opbouw van
het nieuwe? Voorshands dan nog als een nieuwe manier van denken, die allengs
verouderde systemen aantast.

In de sixties zag je een vergelijkbaar proces, maar nu is het dieper. Er lijkt een
omslag gaande van 2000 jaar dualiteitsbewustzijn, - gekenmerkt door tot oorlogen
leidende ‘wij versus zij’ attituden, door concurrentie en ook hierarchische
machtstructuren -, in de richting van eenheidsbewustzijn, waarbij mensen zich
meer van binnenuit laten leiden en gaan beseffen dat alles en iedereen met elkaar
verbonden is. Het besef dus, dat we allen één zijn, want uit dezelfde universele Bron
ontsproten. De verandering komt dan ook van onderop en niet van de gevestigde elite.
Deze visie, ook van mensen als Wijffels en McTaggart, zien we nu ook enigermate bij
de Arabische lente (het volk is sterker dan de tirannen), maar zeker bij G1000 en de
Occupy-beweging, die er beide van uit gaan dat we met z’n allen een soort monster
schiepen, dat ons boven het hoofd groeide en dat wij het nu anders zullen moeten
doen, en vanuit een mensbeeld gestoeld op eenheid en gelijkwaardigheid.

Is Occupy een symptoom van de crisis of van de onmacht van de huidige elite? Ze is
tegelijk een revolte tegen het systeem, zonder dat zij zich al concreet wil uitspreken
over alternatieven. Men wil de ruimte om daar over na te denken en dat dan vooral
in consultatie met elkaar. Prima. Laten we ons er voor hoeden over deze beweging te
gaan meesmuilen. In Amerika is Occupy behalve tegen hebzucht, grove winsten en
doodstraf bijvoorbeeld ook tegen de kwalijke macht van de 1 procent schatrijken in
de VS. En het lijkt nu zowaar, dat de geringe belasting, die deze miljardairs mogen
betalen, daar ineens een electoraal issue gaat worden.

(Dr Hans Feddema is antropoloog, publicist en vredesactivist en medeoprichter van
De Linker Wang en GroenLinks. www.hansfeddema.nl)

Dit artikel verscheen op 24/11 in Het Parool onder de kop ‘Politiek en economie rijp
voor nieuwe ethiek’ en op 26/11 in de HDC=dagbladen (Noord Hollands, Haarlems,
Leidsch , Gooi en Eemlander onder kop ‘Economische crisis is ook een Politieke
crisis’. Voorts ook o.m in Friesch Dagblad en in het magazine De Linker Wang