Saving Iceland, Iceland 2009, €600,- - Saving Iceland, een directe actiegroep die al jaren strijd voor behoud van de IJslandse natuur, de laatste grote wildernis van Europa, laat haar sporen na tijdens de actieweken deze zomer. Een groen spoor wel te verstaan. Het groen van de skyr, een traditionele IJslandse groene dessertpudding. Directe actie voeren in IJsland staat gelijk aan het schrijven van geschiedenis en nog belangrijker, het zetten van traditie.

Saving Iceland (SI) werd opgericht door een kleine groep IJslanders uit onvrede over de bestaande grassroots organisaties en NGO’s. Zij bleken geen weerstand te kunnen bieden tegen de zware industrieën, met name de aluminium industrie, die zich vestigende in het noordelijke eiland. Alhoewel IJsland nog de grondstoffen voor aluminium in de grond heeft zitten, noch het verwerkte aluminium kan gebruiken in haar fabrieken, werden deze industrieën aangetrokken door de belofte van goedkope energie in de vorm van stuwdammen en geothermische energiecentrales voor de zeer energie-intensieve aluminiumsmelters.

Sinds het eerste actiekamp in 2005 dat plaats vond in de schaduw van de bouwput van de Kárahnjúkar dam, de grootse stuwdam van Europa, zetten zij de eerste stap in een nieuwe IJslandse traditie, die van direct actievoeren zonder compromis tegen zij die de wildernis vernietigen. In de traditie van buitenlandse milieunetwerken als GROENFRONT! en EARTH FIRST! voerde zij blokkades uit van de bouwterrein en toegangswegen, ketende zich vast aan machines, bestormde kantoren, sierden gebouwen met bannerdrops en lieten voorbijgangers struikelen over de rode neuzen van de clownlegers. Tot dan toe waren deze methodes, die al jaren door heel Europa worden toegepast, nog ongezien in het lavaland. Ondanks de naam te hebben van een grotendeels buitenlandse activistengroep die zich kwamen bemoeien met zaken die alleen de IJslandse bevolking zouden aan gaan, zagen de IJslanders wel in dat er ook nog een andere weg was dan het indienen van bezwaarschriften tegen projecten waarvan de gevolgen ver buiten de marges van een redelijke discussie vielen.

Tot dan toe bestond actievoeren in IJsland uit een groep mensen die stilletjes voor het te be-demonstreren object gingen staan waarna een paar mensen in kledendracht schitterende gedichten op rustige en gedempte toon voordroegen. Er zijn natuurlijk de uitzonderingen zoals die van het dorp dat in de jaren 70 collectief besloot de stuwdam in hun regio op te blazen en zich vervolgens allemaal te melden bij de lokale autoriteiten zodat die geen poot hadden om op te staan. Of die van de vrouw die dreigde zich in het kolkende water van de machtige watervallen van Gulfoss te storten als deze zouden worden ingedamd. Maar deze tijden leken voorbij. En toen kwam Saving Iceland. Naast de alom bekende Europese tactieken van actievoeren introduceerden zij ook een nieuw traditie, die van de skyr. De traditionele IJslandse groene dessertpudding werd na de eerste bekogeling in 2005, van politici die samenwerkte met de industrieën, het symbool in de strijdt tegen de IJslandse greenwash. Sinds die tijd zijn menig auto, infostand, huis en persoon bedekt met deze groene drek.

Bootladingen activisten

Toch bleef het moeilijk in een land dat drie keer zo groot is als Nederland en met maar 30.000 inwoners een volwaardige campagne te dragen tegen grote multinationals als ACLOA, RUSAL, CENTURY en ALCAN-RIO TINTO. Iedere zomer reisde een toegewijde groep, veelal Europese, activisten weer af naar het afgelegen eiland om daar een paar maanden lang te strijden tegen de vernietiging van de natuur. Omdat alles behalve het landschap in IJsland zo kleinschalig is, vervulde SI naast de rol van directe actiegroep ook al snel de rol van een van de weinige objectieve informatiebronnen over de gevolgen voor zowel de natuur als de schade die de aluminium industrie aanricht op zowel sociaal als ecologisch gebied in India, Jamaica, Honduras en nog vele andere plaatsen. Zij berichten van de connectie tussen ALCOA en de wapenindustrie en de contradictie dat een land dat zich prijst om geen leger te hebben, op deze manier meewerkt aan de smerigste oorlogen die op de planeet worden gevoerd. Zij berichten over het economische oor dat ze werd aangenaaid. Dat gigantische bedragen belastinggelden die in de energie projecten werden gestoken nooit rendabel zullen zijn. Over de genocide die plaats vind onder tribale stammen die van hun land worden verdreven voor de winning van bauxiet (de grondstof voor aluminium). Over hun rivieren die worden vergiftigd met rode radioactieve modder, die hun akkers en vee worden vergiftigd en de vrouwen onvruchtbaar maken. Over de schreiende arbeidsomstandigheden in de auto-onderdelen fabrieken van ALCOA in Honduras. Maar vooral over de genadeslag die het machtige maar fragiele IJslandse landschap wordt toegedaan.

Naast de acties in IJsland en daarbuiten, publiceerde zij artikelen in kranten, organiseerde conferenties met sprekers van over de hele wereld en verschenen talloze keren in de media. Zo veel verschillende taken waren zwaar te dragen door zo’n kleine groep. Maar langzaam begonnen de eerste successen zich voor te doen. De Kárahnjúkar dam mocht er dan misschien toch zijn gekomen, alle andere projecten vonden nu een breed maatschappelijke tegenwerking. Waar ze eerst stilletjes werd geprobeerd ze door te drukken en de mensen pas op de hoogte te stellen als de constructie al was begonnen, waren de megaprojecten nu het gesprek van het dag. Milieu-impact rapporten werden onvolledig verklaart en de minster van milieu beloofde dat er geen nieuwe smelters meer bij zouden komen. Geen nieuwe smelters, anders dan de vijf die nog stonden gepland. Dat was ze even vergeten te melden.

Crisis - Vuren op straat en gebalde vuisten

Maar dat politici graag vieze spelletjes spelen ontdekte ook de IJslandse bevolking snel genoeg. De harde klappen van de economische crisis lieten bijna niemand in IJsland zonder blauwe plekken. Zij werden verantwoordelijk gehouden voor de crisis die door hun banken en hun regering was veroorzaakt. Veel mensen konden hun hypoteken niet meer betalen en mensen gingen massaal de straat op. Wekenlang waren er massale protesten met duizenden betogers die het aftreden van de regering ijsden. Vuren op de straat en gebalde vuisten. En wat SI al jaren probeerde te verwezenlijken gebeurde, de jongeren werden wakker, en hoe! Iedere dag waren er rellen. Ruiten gingen aan diggelen, het parlement werd bestormt en uiteindelijk viel de regering. Veel mensen keerde met een tevreden gevoel weer terug van de stembussen. Maar toen vervolgens de regering zich weer vormde met de zelfde mensen en een andere samenstelling en dat de beloftes die werden gemaakt tijdens verkiezing tijd al bij het eerste parlementaire overleg van tafel werden geveegd, ontwaakte bij veel jongeren het gevoel dat als ze iets wouden verandering in het land, ze het toch echt zelf zouden moeten afdwingen.
En wakker bleven ze. Voor het eerste sinds de oprichting van SI bestaat de groep uit meer IJslanders dan internationale. En de strijdt is feller dan ooit.
Op 18 Juli riep SI een nieuw actiezomer af. Deze keer niet als voorgaande jaren met een actiekamp in de wildernis, maar een snelle en mobiele infrastructuur in Reykjavik zelf. Na de nodige workshops en trainingen die dit jaar er speciaal op waren toegespitst om de lokale jongerenbeweging een duwtje in de rug te geven, kon de strijdt beginnen.

De zomer van 2009

Veel clandestiene actiegroepjes, solidair met Saving Iceland, brachten nachtelijke bezoekjes aan onder andere het huis van Fredrik Sophusson, de directeur van Ladsvirkjun; het nationale energiebedrijf dat een grote rol speelt in het bouwen van de geothermische- en hydro-energiecentrales. Zij besmeerden zijn huis met groene verf en lijmden de voordeur dicht.
Ook het kantoor van Jarðboranir moest er aan geloven. Dit bedrijf dat boring doet naar geothermische bronnen werkt nauw samen met Landsvirkjun en Reykjavik Energie. De projecten waar zij nu aan werken zijn bijna geheel en alleen bedoeld om de nieuwe vervuilende aluminium smelters van energie te voorzien. Deze en nog meer bedrijven werden op deze manier duidelijk gemaakt dat iedereen die meewerkt aan deze projecten verantwoordelijk is voor de mondiale gevolgen ervan. In de woorden van een van de activisten “de aarde is niet aan het sterven, zij wordt vermoord. En zij die haar vermoorden hebben namen en adressen”.

Op 30 Juli liet Saving Iceland de bewoners van Reykjavik weten dat er weer een zomer vol acties aan zat te komen met een grote bannerdrop in een drukke winkelstraat in het centrum. Op het spandoek stond dat ”30% van de aluminium naar de wapenindustrie gaat”. Vanaf het begin van de campagne heeft SI niet alleen de focus gelegd bij de natuurverwoesting, maar ook bij de sociale aspecten rond de aluminiumindustrie. Bedrijven als ALCOA leveren niet alleen aluminium aan de wapen industrie, maar onder de titel van ALCOA DEFENCE produceren zij zelf onderdelen voor gepantserde wagens, bommenwerpers en marineschepen.

Op 3 august verscheen een drietal gigantische spandoeken op de hoogste kerk van IJsland. “Dear iceland, FUCK YOU, yours truly aluminium”. Dit was een korte doch zeer omvattende boodschap van de aluminium industrie. In het bijgevoegde persbericht bedankte zij nadrukkelijk de IJslandse regering voor hun medewerking en naïviteit in het feit dat de banen die zouden worden gecreëerd met de projecten voor het overgrote deel naar goedkope en uitgebuite Oost-Europese en Chinese werkkrachten is gegaan en dat de miljoeneninvesteringen die er door de overheid zijn gedaan nooit rendabel kunnen worden.

Op 4 Augustus bracht SI een bezoek aan het kantoor van aluminiumproducent ALCOA. De deur werd angstvallig gesloten gehouden en daarop besloten de activisten de ingang van het kantoor te bedekken met wederom de groene skyr. Dit omdat ALCOA de grootste voorganger is van de “greenwash” in IJsland. Door het steunen van vele lokale en landelijke projecten en overal in de media te verschijnen proberen zij de illusie te wekken zorg te dragen voor de toekomst van het land. Zij wekken de indruk dat de economie geen kans op overleven heeft zonder de zware industrieën. Zij creëren het gevoel dat de komst van de megaprojecten een onvermijdelijke gebeurtenis is. Door het grootse project er eerst door heen te drukken, de Kárahnjúkar dam, die als de grootste dam van Europa geen enkel huishouden van energie voorziet en alleen maar zijn bestaansrecht ontleend aan het voorzien van de gigantische hoeveelheden energie die een enkele ALCOA smelter in het oosten van het land verbruikt, zorgde zij ervoor dat de nieuwe projecten die nog op de tekentafel lagen, in vergelijking met de omvang van dit project, wel mee zouden vallen.

Maar wetenschappers hebben berekent dat als alle plannen die nu op de tekentafel liggen zullen worden gerealiseerd, alle grote gletsjer rivieren zullen moeten worden ingedamd en alle geothermische velden zullen moeten worden aangeboord. De in IJsland veel besproken documentaire “dreamland” naar het gelijknamige boek van Andri Snær Magnason over de illusie van welvaart die de industrieën IJsland brengen, ontmaskerde voor het eerst op grote schaal de werkmethode van ALCOA en de andere. Maar de strijdt is nog ver van gestreden, zeker na de crisis zijn de mensen bang over hun toekomst. En de lobbyisten van de multinationals springen hier maar al te graag op in.

Op vrijdag 7 Augustus, stond SI buiten bij het ministerie van industrie, waar binnen een contract werd getekend tussen de IJslandse overheid en Norðurál/Century Aluminium, over de smelter die nu in Helguvic, in het westen van het land, wordt gebouwd. De bouw werd net als bij de grote dam in het oosten al begonnen noch voordat de vergunningen rond waren. Toch stelt dit contract de bedrijven een belasting voordeel van 16,2 miljoen dollar toe en nog vele andere vrijstellingen van fiscale verplichtingen. Daarbij geeft de overheid ook toestemming voor al verdere uitbreidingen van de smelter. Dit terwijl de smelter nog niet eens is gebouwd en het nog niet bekend is waar ze de elektriciteit vandaan gaan halen. Het mileu-impact rapport was slordig en onvolledig. Het benoemde niks over de Þjórsá rivier die waarschijnlijk ingedampt zal moeten worden om de smelter van elektriciteit te voor zien en stelde verder dat, omdat het zo’n winderig gebied is, de tonnen luchtvervuiling die de smelter zal gaan genereren wel zal wegwaaien en dus geen impact voor de omgeving zal hebben. Zelfs een kind snapt vandaag de dag dat luchtvervuiling geen lokaal probleem is, maar direct toedraagt aan de klimaatsveranderingen.

SI stond buiten met spandoeken en tegelijkertijd gooiden twee individuen de groene skyr over de auto van één van de afgevaardigde. De politie kreeg een van de personen te pakken. Tijdens haar arrestatie werd zij nogal hard tegen de grond geworpen en gewurgd. Bij de lawaaidemo later bij het politiebureau, voor deze vrouw en de andere vier arrestanten, werden de activisten wederom geconfronteerd met het zeer agressieve optreden van de politie, waarbij de politie tot bloedens toe insloeg op de groep

In navolging van de actie bij het ministerie van industrie, ketende op 12 Augustus 20 actievoerders van SI zich vast aan de toegangshekken en machines op de bouwplaats van de nieuwe smelter in Helguvic en stopte zodoende het werk voor een paar uur. Dit gebeurde nadat de minister van industrie haar intentie had uitgesproken voor het indammen van de Þjórsá rivier.

De mythes en leugens van de “groene stroom”

De zogenoemde “groene” energie van IJsland wordt omringt door mythes en leugens. Ze worden gepresenteerd door de industrie en overheid al een duurzame en milieu vriendelijke optie. Maar niets in minder waar. Naast de ecologische en sociale verwoestingen die bij het productieproces van aluminium komen kijken zijn ook de “duurzame” manieren van energieopwekking door middel van stuwdammen en geothermische velden aan hevige kritiek onderworpen.

Een stuwmeer in een gletsjerrivier blokkeert de afzetting van segment dat van vitaal belang is voor de plankton populatie voor de kust. Bij de Kárahnjúkar dam is als gevolg van deze blokkade een groot deel van de vis- en zeehonden populatie uitgestorven. Daarnaast slibt het stuwmeer langzaam dicht en zal het na ongeveer veertig jaar niet meer bruikbaar zijn. Mits de dam dan al niet is weggeblazen door de drie vulkanen waarop zij is gebouwd. Dit werd pas tijdens de constructie ontdekt. Zou de dam nu breken, dan zou het voor een nog veel grote verwoesting zorgen. Naast de overstromingen zou het slib in het reservoir opdrogen en als een gigantische zandstorm over grote delen van het eiland waaien en de fragiele ecosystemen bedekken en vernietigen. Maar ook met water in het reservoir zorgt zij voor veel problemen. Naast de vogel- en rendierpopulatie die door het kunstmatige meer zijn gedwongen te verkassen dan wel zijn verdronken, zorgt een stuwmeer ook voor broeikasuitstoot. Door de constante veranderingen van de hoeveelheid water in het reservoir, groeit er steeds weer nieuwe vegetatie langs de oevers, die daarna vervolgens weer overstroomd en verteerd. Dit zorgt voor de uitstoot van grote hoeveelheden methaangas. Een broeikasgas dat 51 keer schadelijker is dan CO2.

Ook het op grote schaal exploiteren van geothermische velden brengt veel (onbekende) problemen met zich mee. De druk die wordt gecreëerd door grondwater dat wordt verwarmt door de warmte in de grond en normaal zich uit in stoom en geisers, wordt kunstmatig opgevoerd door er meer water in te pompen en het op gecontroleerde plekken weer als stoom uit te laten komen en op te vangen in energiecentrales. Dit zorgt een grote verandering van deze unieke ecosystemen en door de hoeveelheid water die de grond wordt ingestopt voor een afkoeling van de lavalagen. Geschat wordt dat deze binnen tussen de 40 en 60 jaar dusdanig zullen zijn afgekoeld dat ze geen warmte meer produceren en in een onbekende, misschien we eeuwige rustperiode belanden. Daarnaast wordt door de pijpleidingen en boorputten het landschap aangetast en wordt het opgewarmde water geloosd in meren, waar de vispopulaties en de aangrenzende ecosystemen zeer te leiden hebben onder de plotselinge opwarming en toevoeging van vulkanische zuren.

Nu even niet

De ruimte voor de discussie hierover lijkt met de dag kleiner te worden. Door de economische crisis hebben zelfs de “Left Greens”, die na de val van het parlement van IJsland aan de macht kwamen, gezegd dat het nu even geen tijd is om het over het milieu te hebben. Dit nadat zij altijd beloftes hebben gedaan om de industrieën zoveel mogelijk tegen te werken.

Dit laat een mondiale trend in de parlementaire democratie zien. En het nieuws is nog slechter. Met de toenemende intensiteit in klimaatsveranderingen die we de komende jaren op deze planeet zullen zien, zullen gepaard gaan met voedsel tekorten, economische crisissen en grote migratie. Dan zal het ook geen tijd zijn om het over de natuur te hebben. Hoe lang kunnen we nog besluiten blijven maken die zowel voor mens en milieu een gigantische impact hebben en waarvan de levensduur van boven de veertig jaar niet eens is gegarandeerd? Hoe lang zullen we nog blijven geloven economische structuren die alleen maar kunnen bestaan als ze blijven groeien. We kunnen niet meer van de aarde vragen. We moeten afstappen van de mythe van economische groei. We moeten en zullen krimpen. Veranderingen zullen komen, omdat het oude systeem niet meer levensvatbaar is. De vraag is alleen of wij onze ogen sluiten en adem zolang mogelijk proberen in te houden tot de klap komt, of ons gaan voorbereiden op een drastisch nieuwe indeling van onze economische en sociale structuren. De tijd van discussie over duurzame groei, milieu-impact rapporten en de handel in emissierechten zijn voorbij. De regeringen blijven aan de kant van de grote bedrijven en creëren met hun nieuwe taal een nieuw kapitalisme. Het groene kapitalisme wel te verstaan.

Maar zoals het met de aluminium industrie is, is het met elke grote industrie. Het bestaansrecht wordt slechts ontleend dankzij de uitbuiting van miljoenen mensen over de hele wereld. De stammen in Orissa, India. De bevolkingen van Jamaica en Trinidad en Tobago en de werkers in Honduras en in de rest van de wereld. Klimaatsverandering wordt niet alleen veroorzaakt door de schoorstenen van de fabrieken. Het is een van de vele, maar zeker de meest urgente symptomen van het kapitalistisch systeem.



In december in Denemarken willen de regeringen samen met de industrieën tot een nieuw klimaatverdrag komen. Maar de marges waarin ze praten, zijn zo klein dat ze net zo goed niet besproken kunnen worden. Daarom roept Saving Iceland iedereen op om in december naar Kopenhagen te komen en voor eens en altijd te laten zien dat zij niet de oplossing kunnen bieden, omdat zij het probleem zijn. En dat er miljoenen mensen op deze planeet zijn die het zat zijn om uitgehongerd, uitgemoord en uitgebuit te worden, nu en in de toekomst.

SAVING ICELAND

Voor meer informatie over SI en de aluminium industrie: http://www.savingiceland.org

Voor meer info over Kopenhagen: http://www.climate-justice-action.org en http://nevertrustacop.org