Þann 15. mars árið 2003 komu saman nokkrir mikilvægir ráðamenn Íslendinga ásamt erlendum viðskiptamönnum til að skrifa undir samninga. Það gerðu þeir í litlum skreyttum íþróttasal úti á landi undir vökulum augum myndavéla, fréttamanna og eflaust meirhluta bæjarbúa. Ég og mín fjölskylda vorum ekki á meðal áhorfenda.

Ég ólst upp á litlum sveitabæ við lítið þorp á litla Íslandi. Ég hafði lítinn áhuga á því sem gerðist utan minna heimahaga. Pólitík var eitthvað sem maður pældi aðeins í eftir fimmtugt.  Mínir draumar voru smábæjardraumar. Ég elskaði sveitina mína og ég elskaði smábæinn minn, fólkið þar og tilveru okkar allra. Mig dreymdi um að eiga litla verslun þar sem konurnar í bænum gætu keypt sér garn og efni og allskonar föndurdót. Þar vildi ég líka hafa örlitla saumastofu þar sem ég gæti saumað falleg ný föt úr gömlum eða hjálpað þeim sem ekki voru lagnir í höndunum að gera við föt. Mig langaði líka að eiga bókabúð, bókasafn eða lítið smíðaverkstæði þar sem ég gerði við gömul falleg húsgögn frekar en að smíða ný. Mig langaði að fara á sjó, eiga hund, vinna í frystihúsinu, vera hestamaður og eignast kannski, þegar ég kysi að verða fullorðin, eina stelpu sem gæti skyrpt lengra en allir strákarnir í bekknum, gengi í gúmmístígvélum og tæki í lurginn á stríðnispúkum. Peningar voru aukaatriði, ég hafði jú alltaf unnið fyrir mínum mat og þaki yfir höfuðið, gengið í fötum af eldri systkinum mínum og fermingargreiðsluna borgaði ég fyrir með eggjum. Mér datt aldrei í hug að ég þyrfti að eiga peninga því samkvæmt foreldrum mínum voru þeir hvort eð er aldrei til, en samt virtumst við hafa það fínt.

Í mínum augum, sem horfðu enn gegnum filmu áhyggjulausrar æsku, voru allir sáttir við sitt hlutskipti. Það var fullt að gera: við vorum með bræðslu og frystihús, skóla, tónlistarskóla, smíðaverkstæði, vélaverkstæði, bifvélaverkstæði, matvöruverslun – meira að segja tvær –, apótek, tvær sjoppur, bókabúð og bókasafn, íþróttahús þar sem hægt var að fara í heita pottinn allan ársins hring og sund á sumrin, við höfðum kirkjukór, leikfélag og allskonar félagsstarf – að minnsta kosti leiddist mér aldrei – og oft voru settir upp markaðir með föt og geisladiska í félagsheimilinu. Ég man líka eftir því þegar Gylfi Ægisson setti upp málverkasýningu þar. Við höfðum kennara, sjómenn, ljósmóður, tannlækni, bændur, hestamenn, allskonar karla og konur og allskonar störf og allskonar fyrirtæki þar sem hægt var að syngja fyrir nammi á öskudaginn. Við vorum meira að segja ekki aðeins með einn heldur tvo framhaldsskóla í nágrenninu. Mér datt aldrei í hug að bærinn minn og fólkið þar þyrfti álver.

Já, litli bærinn minn var Reyðarfjörður og í litla leka íþróttahúsinu var skrifað undir samning um álversbyggingu, eftir margra ára umræðu.

Þó að faðir minn væri einn harðasti andstæðingur álvers á svæðinu fór upphaf umræðunnar að mestu framhjá mér. Mig rétt rámar í eitthvert tal um vonbrigði yfir Norsk Hydro og man eftir bílnum sem Helgi Seljan yngri og félagar máluðu með stöfunum xÁ þegar leið að kosningum eitt sinn. Þeir höfðu stofnað Biðlistann, þreyttir á því að bíða endalaust eftir einhverju álveri, vildu leita annarra leiða til uppbyggingar. Þeir voru svo gott sem einir um það. En meðan tíminn leið og umræður héldu áfram varð mér smám saman ljóst hvað þetta þýddi, hvað var á seyði. Ég hlustaði á einræður föður míns meðan hann hlustaði á útvarps- eða sjónvarpsfréttir. Ég man eftir því hvar hann lýsti með háum rómi og mikilli innlifun spillingu og þröngsýni, skorti á framtíðarsýn og skynsemi og kannski fyrst og fremst vanvirðingu við náttúruna.

Ég held hann muni aldrei líða mér úr minni þessi dagur, dagurinn sem Landsvirkjun, „Íslenska ríkið“ og Alcoa á Íslandi skrifuðu undir samninga og um leið – án þess að ég vissi það þá – undir dánarvottorð æskudrauma minna.

Ég man að faðir minn, reiður yfir þessum svikum, dró fána í hálfa stöng og fór út að dreifa skít á túnin, hænsnaskít sem sterkasta og versta lyktin var af, í von um að golan myndi dreifa fnyknum yfir hvítflibbana og aurapúkana – en vindáttin var honum ekki hliðholl þann daginn, þó að við hefðum gætt hennar öll þessi ár með litlu veðurathugunarstöðinni okkar. Svikin voru alger, úr öllum áttum. Um kvöldið var skotið upp flugeldum í fagnaðarskyni, óvirðing fannst mér við syrgjendur, en við vorum fá. Meira að segja ég, sem hafði alla tíð elskað að sitja úti við glugga og fylgjast með flugeldum, dró gardínurnar fyrir og hækkaði í sjónvarpinu í von um að drekkja hávaðanum.

Ég veit að á þessum tíma átti allt að breytast til batnaðar hjá okkur fyrir austan. En það sem ég man eftir er þegar bræðslunni var lokað, þegar frystihúsið lagði upp laupana, þegar engin skip virtust lengur koma í fjörðinn og þegar gamla góða kaupfélagið vék smám saman fyrir Krónunni. Ég man þegar forljót möstur sem héldu uppi rafmagnslínunni frá Kárahnjúkum voru reist út eftir öllum firðinum og ég man þegar okkur var bannað, þrátt fyrir yfirlýsingar um að engin mengun hlytist af álverinu, að vera með kindur norðan megin í firðinum. Okkar lifibrauð var þar tekið af okkur á augabragði enda ekki hægt að keyra með allt féð langar leiðir til að koma því á fjall. En ég skildi aldrei, og geri í raun ekki enn, hvers vegna ekki var hægt að halda frystihúsinu gangandi, fá skipin aftur, leita annarra leiða.

Enginn hlustaði á spurningar föður míns um hvers vegna þyrfti risavaxinn stromp á verksmiðju sem ekki átti að menga neitt og því síður hlustuðu menn á þá staðreynd að veðurfar í firðinum væri ekki vænlegt til að losa okkur við útblástur, hver sem hann væri. Það hafði sannarlega ekki verið vinsælt meðal íbúa þegar bræðslan var og hét . . . þegar peningalyktin lá yfir öllu og varla sást til sólar. Það er nefnilega ekki mikil hreyfing á loftinu í lygnasta firði landsins. En það virtist nú gleymt og grafið. Í dag virðist fólk hissa á flúormengun (svo ekki sé minnst á hið steindauða Lagarfljót).

Svo sterk er sveitarómantíkin í mér og sú þrá að Íslendingar opni sig fyrir verndun móður náttúru og hlusti á okkur hin sem ekki fylgjum straumlínulaga hugsunarhætti margra ráðamanna, að hugur minn hefur tekið brot af hinum ýmsu umræðum og baráttumálum í kringum þennan atburð og búið til eina jákvæða minningu um sigur. Sú minning, ef svo má kalla, snýr að fallegri hvítri rós. Kollaleirurósin, sem er svo til ófinnanleg annarsstaðar á landinu, óx villt heima í hlaðinu hjá okkur. Í þessari tilbúnu minningu átti eitt af möstrunum að rísa inni á miðju heimili hennar, litlu lautinni sem ég vitjaði margoft með móður minni sem barn. En með þrautseigju og ákveðni hafði faðir minn fengið það í gegn að möstrin yrðu flutt ofar í hlíðina. Þó að minningin sé fölsk lifir rósin enn. Lítill sigur, en sigur þó.

Litla íþróttahúsið lekur líklega ekki lengur, ekki frekar en yfirbyggði gervigrasvöllurinn sem seinna var reistur við hlið þess (betur þekktur sem „æxlið“ í minni fjölskyldu). Ég veit líka að margt ungt fólk frá hinum fagra Reyðarfirði sneri aftur þangað, jafnvel með maka og börn. En þar er ekkert lengur sem ég get kallað „heim“. Ég er útlagi úr Ál-landi.

Sjá einnig:

Sakaður um svik vegna skoðanna sinna

Ávarp Guðmundar Beck

Athugasemdir við tillögu að matsáætlun vegna álvers Alcoa-Fjarðaráls í Reyðarfirði – Eftir Guðmund Beck

Til er ljósmynd, tekin af Richard Peter, sem sýnir styttu af engli er horfir yfir rústir Dresden. Þrjár nætur í febrúar 1945 var þýska borgin — sem á mynd Peters er sem hrunin spilaborg — lögð í rúst af herjum bandamanna sem beittu þeirri hernaðarnýjung að varpa samtímis sprengjum og íkveikjubúnaði á borgina.¹ Enn er deilt um hvort Dresden hafi haft nokkuð strategískt vægi sem hernaðarlegt skotmark, en bent hefur verið á að borgin hafi verið hálfgert menningarhreiður landsins. Það á að ýta undir þá söguskoðun að eyðilegging hennar, sem og fall þúsunda óbreyttra borgara, hafi fyrst og fremst verið til þess gerð að sýna fram á tortímingarmátt bandamanna og nýrrar tækni þeirra — framfarir þeirra í stríðsrekstri.²

Hver svo sem skýringin er kallast ljósmynd Peters beint á við níundu tesu ritgerðarinnar Um söguhugtakið, þar sem þýski heimspekingurinn Walter Benjamin hleður merkingu á málverk Paul Klee sem hann hafði nokkru áður eignast:

Til er mynd eftir Klee, sem heitir Angelus Novus. Á henni getur að líta engil, sem virðist í þann veginn að fara burt frá einhverju sem hann starir á. Augun eru glennt upp, munnurinn opinn og vængirnir þandir. Þannig hlýtur engill sögunnar að líta út. Hann snýr andliti sínu að fortíðinni. Þar sem okkur birtist keðja atburða sér hann eitt allsherjar hörmungarslys sem hleður án afláts rústum á rústir ofan og slengir þeim fram fyrir fætur honum. Helst vildi hann staldra við, vekja hina dauðu og setja saman það sem sundrast hefur. En frá Paradís berst stormur, sem tekur í vængi hans af þvílíkum krafti að engillinn getur ekki lengur dregið þá að sér. Þessi stormur hrekur hann viðstöðulaust inn í framtíðina, sem hann snýr baki í, meðan rústirnar hrannast upp fyrir framan hann allt til himins. Það sem við nefnum framfarir er þessi stormur.³

Orð Benjamins eru tæpitungulaust svar við spurningu sem öll pólitísk umræða fer fram í skugganum af: Hvað eru framfarir? Hvað raunverulega þýðir þetta allt að því heilaga orð, þessi undirstöðurök allra helstu pólitísku, efnahagslegu og félagslegu stórframkvæmda sem keyrðar eru í gegn í nafni aukinna lífsgæða og velmegunar fjöldans? Þetta orð sem horft er til, oft með trúarlegum hætti, sem leiðarinnar að fullkomnun, stígsins til fyrirheitna landsins — jafnvel fullkomnunarinnar sjálfrar.

Tuggur hinna kviksettu

„Þú getur ekki staðið í vegi fyrir framförum.“ Þessi margtuggna klisja gnæfði síðastliðið haust stórum stöfum yfir inngangi Nýlistasafnsins í Reykjavík. Formuð líkt og hið illræmda skilti, sem kaldhæðnislega boðaði íbúum Auswitzch fangabúðanna frelsunarmátt vinnunnar, vörðuðu orðin innganginn að samnefndri sýningu Angeli Novi — samstarfsverkefnis Steinunnar Gunnlaugsdóttur og Ólafs Páls Sigurðssonar — sem stóð yfir í safninu frá lokum september til byrjunar desember síðasta árs.

Kjarni sýningarinnar var samnefnd kvikmynd sem að hluta var tekin upp í Grikklandi og á Íslandi á síðasta ári, að öðrum hluta samansett úr myndefni frá ýmsum ljósmynda- og kvikmyndasöfnum. Í forgrunni myndarinnar eru tveir til þrír einstaklingar í senn, kviksettir í sandi svo höfuðin ein standa upp úr. Ófærir um sjálfstæða hreyfingu tyggja þeir á milli sín eða skiptast á að gleypa ofan í sig og gubba út úr sér hvítum silkiborðum sem á eru ritaðar ýmsar klisjur og kreddur vestræns samfélags:

Betra er illt yfirvald en ekkert. Anarkí er æðsta syndin. Hinir hæfustu lifa af. Vinnan göfgar manninn. Lengi tekur sjórinn við. Ég elska þig. Stétt með stétt. Öll í sama báti. Allir menn eru fæddir jafnir. Allir eru jafnir fyrir lögum. Með lögum skal land byggja.

Einnig tyggja þeir orð og hugtök sem álitin eru grunngildi og leiðarstef þessa sama samfélags: tjáningarfrelsi, réttindi, lög og regla, svo nokkur séu nefnd. Loks halda þeir á milli sín nokkrum pörum tvíhyggjunnar sem stöðugt leitast við að einfalda heiminn og tilveru mannsins — skipta flækjum og átökum hans við sjálfan sig og aðra upp í andstæðar fylkingar góðs og ills, líkama og sálar, hins rétta og hins ranga, orsaka og afleiðinga. Annaðhvort eða.

Að baki hinna kviksettu flæða myndir sem, í bland við slurk af svörtum húmor, sýna dökka mynd af vestrænni siðmenningu. Margbreytilegar birtingarmyndir kapítalisma, stríðsreksturs, nýlendustefnu, iðnvæðingar, þjóðerniskenndar, trúarbragða, tvíhyggju og línulegrar hugsunar vestrænnar menningar, kallast á við frasana og afhjúpa merkingu þeirra og hlutverk. Saman varpa myndirnar, frasarnir og kviksettir líkamarnir þannig upp mynd af ófrjálsri og (bókstaflega) kviksettri stöðu einstaklingsins í samfélaginu — „varpa ljósi á persónulega upplifun á lífi undir kapítalisma,“ svo orð Jóns Proppé séu fengin að láni.⁴

Í grafhvelfingu í anddyri safnsins héngu silkiborðarnir úr myndinni, nú vafðir á jarðarfararkrans sem gnæfði yfir lítilli vöggulaga líkkistu sem út úr stóð snuð. Upp úr svörtum sandi sem kistan stóð á gægðust höfuð tveggja barna sem á milli munna sinna héldu uppi enn einum frasanum: Frá vöggu til grafar. Heyrðist hvar mold var mokað yfir gröf og gerilsneydd rödd konu ávarpaði gesti sýningarinnar: „Hjartanlega velkomin í veröldina okkar.“ Í afmörkuðu rými innar í safninu stóð færiband hlaðið afskornum fuglsvængjum í þúsundatali og úr heyrnatólum sem héngu á færibandinu mátti heyra annan hafsjó af klisjum sem hlaðast hvert ofan á annað og mynda auglýsingakennda frasamartröð.

Þótt frasarnir séu margir og að einhverju leyti innbyrðis ólíkir gnæfir titilfrasinn yfir. Ekki einungis vegna stöðu hans yfir inngangi safnsins, heldur má einnig sjá hann sem gríðarstórt tannhjól í enn stærri vél, en hina frasana sem smærri tannhjól sem snúast þurfa stöðugt og óhindrað svo uppistöðutannhjólið og þar með sjálf vélin haldist gangandi. Andspænis tvennum dyrum sem hvor um sig gengur að sitthvorri vélinni — fyrrgreindri vél ríkjandi hugmynda- og efnahagskerfis og tungumáls þess annars vegar; kaleidóskópískri tímavél Angeli Novi hins vegar — stígum við upp í þá síðarnefndu er tekur okkur í ferðalag um eðli og hlutverk þeirrar fyrrnefndu.

Framfaragoðsögnin

Bökkum fyrst sem snöggvast og víkjum aftur að spurningunni sem Benjamin svarar: Hvað eru framfarir? „Framfarir er augljóslega gildishlaðið orð,“ segir finnski heimspekingurinn Georg Henrik von Wright, sem í bók sinni, Framfaragoðsögnin, tekst á við hugtakið og notkun þess — orðið bakvið hugmyndina, merkinguna handan goðsagnarinnar. Þar sem framfarir eru augljóslega háðar gildismati, segir von Wright, og eru því ómælanlegt fyrirbæri, verður framfaragoðsögnin — kenningin um að „manninum og samfélagi hans muni vegna betur ef þau eru frjáls að fylgja þeirri meginreglu Kants að treysta á skynsemina í stað kennivaldsins“ — merkingarlaus. Skynsemi eins er nefnilega óskynsemi annars og „engar staðreyndir í mynd aukinnar lestrarkunnáttu, bætts heilbrigðisástands eða hærri tekna á hvern íbúa“ geta nokkurn tíma falið í sér merki um óumdeilanlegar framfarir, ekki frekar en framleiðslugeta þjóðar eða orkunotkun á hvern íbúa:

Þar með skilur það sig frá skyldum hugtökum á borð við breyting og vaxtaraukning — og einnig þróun, hugtök sem grundvölluð eru eða má grundvalla á staðreyndum einum. Það er hins vegar ekki hægt að ákvarða með vísindalegri sönnunarfærslu né á annan hátt út frá staðreyndum hvort tiltekið ástand felur í sér framfarir miðað við eitthvað annað.⁵

„Auðvitað getur verið óumdeild staðreynd að eitthvað sé einhverju öðru betra sem leið að settu marki,“ segir von Wright. Þar er hins vegar um að ræða tækisgildi en mat á því „byggist á staðreyndum og er því ekki hreinræktað gildismat“.⁶ Upp getur komið ný aðferð, ný tækni sem gerir tiltekna framleiðslu hagkvæmari framleiðandanum. Ný aðferð við að framleiða meiri orku með lægri tilkostnaði en áður eru þannig augljóslega til marks um tæknilegar framfarir í orkuframleiðslu. En hún segir ekkert um framfaragildi orkuvinnslunnar sjálfrar — ekki frekar en árásin á Dresden sem vissulega bar vitni um framfarir í hernaðartækni en sagði ekkert um framfaragildi hernaðar. Slíkt er og verður alltaf háð gildismati og þar sem gildi er huglægt fyrirbæri, ákvarðað og metið af einhverjum eins og von Wright bendir á, er hlutlægt mat á framfaragildi fyrirbæris alltaf ómögulegt.

Á skjön við þá algengu hugmynd að í kjölfar margítrekaðs dauða Guðs — þegar hið jarðneska eða mennska tók við af hinu yfirjarðneska eða guðlega — hafi kennivald trúarbragða liðið undir lok, bendir flest til þess að prestskraganum hafi einfaldlega verið komið fyrir á framfaragoðsögninni. Í nafni framfara er haldið í krossferðir; árásarstríð eru háð undir því yfirskini að innleiða pólitískar framfarir sem nefndar eru lýðræði, frjáls markaður og kvenfrelsi⁷; og þeir sem ekki fallast á að kyngja bragðvondri oblátunni eru álitnir grunsamlegir, óvinveittir og mega því vara sig.

Rétt eins og trúarbrögðin krefst framfaragoðsögnin hugmynda- og tungumálalegrar einföldunar sem kristallast í tvíhyggjunni — sama handriti og gerir dómskerfinu kleift að setja upp leikrit um skýrar línur, dregnar á milli hins rétta og ranga í hlutverkum sakleysis og sektar. Systir tvíhyggjunnar heitir pragmatismi og boðar hún hástöfum skynsamlegar ákvarðanir, öfgalaus sjónarmið, vitsmunaleg stjórnmál og raunsæjar væntingar. Aftur skortir hér spurningamerkið og efann í tungumálið. Hver skilgreinir gagnsemi? Hver útlistar raunsæi? Á forsendum hvaða hugmyndafræði er þetta skilgreint? Því þvert á það sem boðberar hans halda oft fram, er pragmatisminn grundvallaður á hreinræktaðri hugmyndafræði — ekkert er óhjákvæmilegt eða sjálfgefið við hina pragmatísku stefnu hverju sinni.

Berháttaðar sinni guðlegu ásýnd, og sviptar ímynd pragmatismans sem hins sjálfgefna, eru framfarir þannig svo gott sem marklausar sem pólitískt vopn. Á bakvið orðin liggur alltaf hugmyndafræði skreytt gulli goðsagnarinnar.

Kröfur um betra líf?

Fljótt á litið birtist öll umræða um framfarir líkt og mannkyninu hafi verið refsað fyrir að byggja Babelsturn. Þannig eru ólíkar fylkingar sem standa hvor andspænis annarri í átökum um tilteknar áætlanir, sem keyrðar eru áfram í nafni framfara, ekki einungis ósammála um tilgang framkvæmdanna, áhrif þeirra og afleiðingar — þær tala einfaldlega ekki sama tungumálið. Orð takast á, en ekki orð við orð heldur liggur togstreitan innan hvers einasta orðs og í notkun þess. Merking orða er ólík eftir því hverjir mæla þau, sem leiðir til þess að vilji andstæðingar framkvæmdanna beita orðum í baráttu sinni — að því gefnu, sem ekki er sjálfgefið, að félagsleg staða þeirri geri þeim það kleift — ganga þeir undantekningalaust inn á stríðssvæði þar sem barist er um hvert orð.

Þar mæta þeir ofurefli viðtekinnar hugsunar og standa þannig í sporum mótmælenda vopnuðum tjáningarfrelsinu andspænis lögvörðu vopnabúri ríkisvaldsins. Og rétt eins og ofbeldi yfirvaldsins — ólíkt valdbeitingu einstaklingsins, sem ekki er einungis ólögleg heldur einnig álitin siðferðislega röng — hefur orðskilningur hins efnahagslega og pólitíska yfirvalds stöðu hins sjálfgefna. Samræða verður þannig að draumsýn og baráttan um orðið og merkingu þess verður í eðli sínu byltingarkennd. Hún snýst um að afkóða tungumálið, afhjúpa og gildisfella ráðandi merkingu orðanna, og loks steypa þeim af stalli.

Ferðumst áratug aftur í tímann og hlýðum á framfarapostulann Alain Belda, forstjóra bandaríska álfyrirtækisins Alcoa. „Það er til fólk sem er á móti framförum,“ sagði hann í viðtali við Morgunblaðið, aðspurður um rök andstæðinga Kárahnjúkavirkjunar og álversins á Reyðarfirði, en bætti svo við: „En til allrar hamingju vex umheimurinn og fólk gerir kröfur um betra líf. Okkar verkefni er að finna gott jafnvægi þarna á milli.“⁸

Orðanotkun sem þessi leggur að jöfnu velmegun og hagvöxt, sem samkvæmt Belda er til marks um framfarir, þvert á greiningu von Wright sem bendir á að „eini mælikvarðinn á framfarir í lífskjörum manns er það hvernig hann sjálfur metur ástand sitt.“⁹ Hún gefur þá mynd af andstæðingum virkjunarinnar að þeir séu óvinir framfara og þar með andstæðingar velmegunar. En óvini framfara er einungis hægt að sigta út og benda á séu framfarir séðar og skildar sem óhreyfanlegur fasti — órjúfanlegur sannleikur; „gott jafnvægi“. Og þó þær séu það vissulega að mati Belda og hugmyndasystkina hans, þá tala þau ekki eina tungumál heimsins. Þau tala takmarkað tungumál framfaragoðsagnarinnar, en í orðaforða þess er ekkert pláss fyrir eyðileggjandi, kúgandi og ofbeldisfullt eðli framfaranna sem það boðar.

Í „betra lífi“ Belda er ekki pláss fyrir staðreyndir — og munum að ólíkt gildum eru staðreyndir mælanlegar — á borð við það að álið sem fyrirtæki hans framleiðir og bætir núllum á bankareikninga eigenda þess og æðstu yfirmanna, er og hefur lengi verið meginuppistaða stríðsvopna. „Ál er orðið að nauðsynlegasta hráefni nútíma hernaðar,“ sagði hernaðarsérfræðingurinn Dewey Anderson árið 1951 og bætti svo við: „Enginn hernaður er mögulegur, ekkert stríð er hægt að heyja með góðu móti í dag, án þess að nota og eyða gífurlegu magni af áli.“¹⁰ Og þó meira en hálf öld sé liðin síðan Anderson mælti þessi orð hefur samband áls og stríðs ekkert breyst. „Stríð var gott fyrir Alcoa,“ segir í sögubókum fyrirtækisins, en þátíðin er bæði óþörf og villandi því stríð er gott fyrir Alcoa og aðra álframleiðendur.¹¹ Mulið ál er aðal innihald vopna á borð við Daisy Cutter sprengjuna og „græni málmurinn,“ eins og almannatenglarnir kalla álið í dag, gegnir meginhlutverki við smíði léttra og hraðskreiðra farartækja á borð við F18 orrustuflugvélina, sem — til að troða kirsuberi ofan á jarðaberið á rjómakökunni — gengur fyrir lífrænu eldsneyti og ber því „hið viðeigandi heiti Græna vespan,“ eins og Barack Obama komst að orði þegar hann tilkynnti að þotunni yrði flogið í fyrsta sinn á alþjóðlegum degi jarðarinnar.¹²

Og til að svekkja þá sem nú standa æstir upp og halda því fram að staða framleiðandans sé hlutlaus, óháð notkun kaupandans, eru eyðileggjandi áhrif álframleiðslunnar miklu dýpri og víðtækari. Þau ná langt út fyrir vængjaþyt orrustuflugvélanna og hefjast löngu áður en sprengjan lendir á skotmarki sínu.

Menningarlegt þjóðarmorð

Það flytur okkur til Indlands þar sem tröllaukin iðnvæðing á sér nú stað í nafni framfara. Og þó hún færi vissulega byr undir báða hagvaxtarvængi indverska ríkisins og þyngi um leið fjársekki yfirþjóðlegra málmafyrirtækja, hefur hún á sama tíma slík áhrif á samfélög frumbyggja að fölsun væri að kalla það annað en menningarlegt þjóðarmorð. Í þágu námugraftar og byggingar hverrar verksmiðjunnar á fætur annarrar, er fólk flutt með valdi af búsvæðum sínum og þar með kippt úr félagslegu samhengi sínu — láréttum samfélagsstrúktúrum reistum á hugmyndum sem ekki rúmast innan hins lóðrétt skipulagða, iðnvædda, vestræna kapítalisma. Það er rekið burt úr lífi sínu og flutt nauðungarflutningum inn í stórborgir þar sem hlutskipti þess umsnýst á svipstundu. Skyndilega er það statt á botni stigveldis sem stuttu áður átti hvorki sæti í hugsun þess né efnislegum veruleika.

„Þjóðarmorð þýðir að drepa (caedo á latínu) fólk, kynstofn eða þjóðflokk (genus),“ útskýra Felix Padel og Samarendra Das:

Við athugun á því sem fólst í þjóðarmorðunum á ættbálkum Ameríku, er augljóst að morðin voru á tveimur stigum: útrýming á einstaklingum og menningu. Frásagnir frá þessum tímum herma að innfæddiríbúar Ameríku vildu margir frekar deyja en að lifa af án lands og menningar. Stefna Bandaríkjanna frá og með síðari hluta nítjándu aldar var að taka yfir umráðasvæði ættbálkanna og koma eftirlifandi meðlimum þeirra fyrir á verndarsvæðum þar sem þeir gátu ekki lengur framfleytt sér sjálfir.¹³

Til viðbótar við uppbrot og eyðingu samfélagsstrúktúra felst menningarlegt þjóðarmorð í því hvernig skaðleg umhverfisáhrif verkefna sem framkvæmd eru í nafni framfara — báxítgröftur og álvinnsla í tilfelli Kond ættbálkanna sem Padel og Das starfa með og fjalla um í skrifum sínum — eru af slíkri stærðargráðu að heilu landssvæðin þurrkast upp og verða fullkomlega óræktanleg í komandi framtíð. Fótunum er þannig gjörsamlega kippt undan frumbyggjunum sem þýðir að:

Frá sjónarhóli frumbyggja ættu öll þessi verkefni líklega að heita nauðungarflutningar — orðið framfarir virkar sem yfirvarp og stangast á við reynslu þeirra. Stærstur hluti hins ritaða máls [um verkefnin] bætir gráu ofan í svart með því að smækka fólk niður í „þá sem bolað hefur verið í burtu“ og sársauka þess niður í greiningu sem sviptir þá mennskunni. Afar fáir byggja á orðum og skilningi þeirra sem sviptir hafa verið rétti sínum til að skilja raunveruleikann bak við nauðungarflutningana.¹⁴

Stöðugt eru raddir efasemdamanna þaggaðar í kaf með lofsöngvum framfaragoðsögninni til dýrðar, og þeir ekki eingöngu sakaðir um að vera bæði andstæðingar framfara og talsmenn eilífs viðhalds á hefðum¹⁵, heldur einnig um viðhorf sem óvinveitt séu samfélaginu — jafnvel hættuleg mannkyninu. Gríðarstór skóglendi á Indlandi hafa til að mynda verið opinberlega skilgreind af yfirvöldum sem „ásótt af maóistum,“ en á umræddum svæðum hafast við Naxalítarnir svokölluðu — vopnaðir hópar frumbyggja og maóista sem hafa árum saman varið landsvæði sín, fólk og menningu fyrir árásum yfirvalda. Eins og indverski rithöfundurinn Arundhati Roy bendir á, en fyrir tveimur árum dvaldi hún með Naxalítunum og ferðaðist með þeim um skógana svo vikum skipti, er þetta síst af öllu ónákvæmt eða hirðuleysislegt orðalag. Það er bæði lúmskt og úthugsað auk þess sem það felur í sér sjúkdómsgreiningu. „Lækna þarf sjúkdóma. Útrýma þarf pestum. Maóistana þarf að þurrka út,“ segir Roy og dregur þannig saman hvernig orðaforða menningarlegs þjóðarmorðs hefur verið laumað inn í tungumálið.¹⁶

Bökkum þá tvær aldir aftur til Englands þar sem lúddítarnir svokölluðu, skipulagðir hópar breskra vefara, risu upp gegn aukinni vélvæðingu iðnar sinnar á fyrstu áratugum nítjándu aldar. Saga þeirra og arfleið hefur verið beygð og sveigð í þágu framfaragoðsagnarinnar, eins og birtist til að mynda skýrt í fremur nýlegum skrifum Finns Oddssonar, þá framkvæmdastjóra Viðskiptaráðs Íslands. Hann sagðist hafa litið í sögubækurnar og rekist þar á lúddítana, og sagði að „þó hreyfing Luddita hafi verið skammlíf í Bretlandi virðist nú 200 árum síðar örla á svipuðum hugmyndum í íslenskum stjórnmálum.“¹⁷

Finnur fullyrðir að lúddítarnir hafi barist „gegn almennum lífskjörum í samfélaginu sem byggðu á hagkvæmari framleiðslu,“ en þegar nánar er að gætt voru þeir síst af öllu andstæðingar bættra lífskjara — hvorki eigin né annarra. Glæpur þeirra var að setja spurningarmerki við orðræðu framfarastjórnmála; sjá í gegnum þá merkingu sem orðunum var gefin svo knýja mætti fram þær breytingar á iðn þeirra sem verksmiðjueigendunum hentaði; finna á eigin skinni hvernig innleiðing nýrrar tækni leiddi til verri gæða handverksins, einhæfrar og sligandi vinnu, verri afkomu og lífskjara. Þegar þeim varð ljóst að fyrir yfirvöld og verksmiðjueigendur hafði málstaður þeirra ekkert vægi, fylktu þeir liði undir formerkjum hins goðsagnakennda Ned Ludd og rústuðu í skjóli nætur þeim vélum sem ógnuðu starfsháttum þeirra og lífum. Og til að gera nokkuð langa sögu stutta, voru þeir í kjölfarið ofsóttir af yfirvöldum sem komu fyrir flugumönnum í félagsskap þeirra (kunnuglegt), handtóku þá og fangelsuðu, og leyfðu loks vel völdum lúddítum að kynnast göfugu réttlæti snörunnar.

Þegar söguspekingar á borð við framkvæmdastjóra Viðskiptaráðs fullyrða að þó „tæknivæðing hafi gert afmarkaða stétt óþarfa“ hafi það samt sem áður verið „samfélagslega hagkvæmt að auka afköst,“ og því hafi andstaða lúddítanna verið óréttlætanleg, þá tala þeir tungumál menningarlegs þjóðarmorðs. Frekja framfaragoðsagnarinnar krefst þess að lifnaðar- og starfshættir allra færist í einsleitt form, hagkvæmt framleiðslukerfinu. Standi einhverjir í vegi fyrir þeirri þróun má byrja á að lofa þeim kaupauka, bættum lífsgæðum í formi menntunar, lesskilnings, rafmagnstækja, íþróttahúsa og heilbrigðisþjónustu — gæðum sem eru öll háð gildismati, eins og von Wright bendir á, og geta því með engu móti talist til framfara. Hafni þetta sama fólk hins vegar mútunum, neiti að láta neyða upp á sig „nútímanum“ og taki jafnvel upp siðferðislega fordæmda valdbeitingu hina valdalausu — þá má einfaldlega troða því í skó og þaðan í fótspor lúddítanna og gera þannig úr því, eins og rithöfundurinn Kirckpatrick Sale tekur til orða, „táknrænan andstæðing, sem afgreiða má sem bæði árangurslausan og óraunsæjan, hlutverk sem lúddítarnir voru þvingaðir til að þjóna.“¹⁸

Endalok sögunnar og samþykki Bernays

Upp úr ösku kalda stríðsins reis enn ein útgáfa kenningarinnar um endalok sögunnar — kenningar sem Hegel, Marx og Alexander Kojève höfðu áður sett fram, hver með sínum hætti.¹⁹ Í samhljómi við framfaragoðsögnina gerir eftirkaldastríðsútgáfan, sem runnin er undan rifjum bandaríska hagfræðingsins Francis Fukuyama, út á þá hugmynd að einungis ein leið standi mannkyninu til boða — ein leið byggð á einu tilteknu gildismati og einhliða skilningi á hinu pragmatíska. Lýsti Fukuyama því yfir að í ljósi hruns Sovétríkjanna væri samblanda hins svonefnda frjálslynda lýðræðis Vesturlanda annars vegar og frjálsa markaðar kapítalismans hins vegar, eina pólitíska og efnahagslega hugmyndakerfið sem enn stæði föstum fótum í heiminum. Engin önnur hugmyndakerfi ógni þessum kokteil né komi til með að ógna honum og standa í vegi fyrir útbreiðslu hans um bróðurpart heimsins. Hugmyndafræðilegum átökum sé þar með lokið, engin þörf sé á þeim eftir útför ríkiskommúnismans, en í staðinn taki fyrst og fremst við deilur um ólíkar, tæknilegar útfærslur á framkvæmd þessa eina eftirstandandi hugmyndakerfis.²⁰ Undirstöðum hins frjálslynda lýðræðis hefur Fukuyama lýst í örfáum orðum:

Ástand það sem kemur upp við endalok sögunnar er frjálslynt að því leyti að í gegnum lagakerfi viðurkennir það og verndar alhliða rétt mannsins til frelsis, og lýðræðislegt að því leyti að það er einungis til fyrir tilstilli samþykkis þeirra sem er stjórnað.²¹

Gleymum meintu einstaklingsfrelsi vestrænna samfélaga og horfum á samþykkið sem Fukuyama er hugleikið og er í raun límið sem heldur saman kenningu hans og annarra meðvitaðra eða ómeðvitaðra hugmyndafræðinga endaloka sögunnar. Ríkjandi ástand er samkvæmt þessu til komið vegna almenns samþykkis hinna valdalausu, sem það og stendur eða fellur með. Minna er fjallað um hvernig sjálft samþykkið er til komið, í besta falli gert ráð fyrir því svo lengi sem hinir valdalausu hafni ekki beint þessu fyrirkomulagi — sem þeir gætu auðvitað einungis gert með áðurnefndri valdbeitingu hinna valdalausu, ekki er kosið um raunverulega ólík hugmyndakerfi í kjörklefanum — samþykki þeir það í grundvallaratriðum.

Raunveruleikinn er auðvitað flóknari en svo og kallar fram mynd hinna kviksettu, tyggjandi þegna. Margkrýndur faðir almannatengslaiðnaðarins, hinn bandaríski Edward Bernays — sem á afrekaskrá sinni hefur meðal annars að hafa peppað upp almannastuðning við þátttöku Bandaríkjanna í Fyrri heimsstyrjöldinni, leikstýrt upphafinu af félagslega samþykktum reykingum kvenna, og gert mögulegt valdaránið í Gvatemala árið 1954 sem stutt var af Bandaríkjastjórn og CIA²² — setti fram nokkuð góða útskýringu á tilurð og viðhaldi slíks samþykkis strax í fyrstu málsgrein bókar sinnar, Propaganda, sem birtist fyrst á prenti árið 1928 og hefur enn þann dag í dag sess heilagrar ritningar almannatenglanna:

Meðvituð og skynsamleg hagræðing á skipulögðum venjum og skoðunum fjöldans er nauðsynlegur þáttur í lýðræðissamfélagi. Þeir sem stjórna þessu óséða gangverki samfélagsins mynda hið ósýnilega stjórnvald sem er hið raunverulega stjórnvald lands okkar.²³

Almennt er auðvitað litið svo á að hver og einn samfélagsþegn taki upplýsta ákvörðun um pólitískar skoðanir sínar og neysluvenjur, ákvörðun sem tekur helst á sig mynd í kjörklefanum og versluninni. En Bernays segir að þar sem við núverandi samfélagsskipulag sé ómögulegt fyrir nokkurn mann að mynda sér upplýsta afstöðu til allra þeirra mála sem honum eru viðkomandi, hafi samfélagið „samþykkt að takmarka valkosti sína við hugmyndir og hluti sem athyglin beinist að með hjálp áróðurs af öllum gerðum.“²⁴

Og hvers vegna er þá ákvarðanatakan ekki færð í hendur örfárra gáfumanna sem valið gætu þau kerfi, hugmyndir og vörur sem móta eigi samfélagið og stjórna þróun þess? Hvers vegna ekki frekar að búa við menntað einveldi? Því samkvæmt Bernays hefur frjáls samkeppni orðið fyrir valinu og því hafi „samfélagið samþykkt að leyfa frjálsri samkeppni að vera skipulögð með forystu og áróðri“. Með öðrum orðum hefur samfélagið samþykkt að láta hið ósýnilega stjórnvald skapa samþykki sitt á hugmyndum, kerfum og vörum. Samþykkt að gangast undir hulið kennivald þeirra sem skapa áróðurinn. Og sé greining Bernays ekki gloppótt hefur fyrrgreinda samþykkið orðið til líkt og hið síðarnefnda, í gegnum hugmynd sem komið er fyrir með áróðri og samfélagið sjálft japlar svo á henni til sigurs og viðhalds.

Þegar pólitíkusar og álitsgjafar umorða Altúngu Voltaires og fullyrða að þó kerfið sem við búum við í dag — fukuyamískar bólfarir hins svonefnda frjálslynda lýðræðis og frjálsa markaðar, drifnar áfram á eldsneyti framfaranna — sé vissulega ekki fullkomið, sé það þrátt fyrir allt besta mögulega hugmyndakerfið sem í boði er; þá er um að ræða skólabókadæmi um samþykki að hætti Bernays. Enn einn frasinn tugginn manna á milli, til þess gerður að festa í sessi þá kreddu að hver einasta hugmynd um ólíka lifnaðarhætti og öðruvísi samfélagsskipulag en ríkir hér og nú, sé þeim ókosti búin að standa ekki jafnfætis hinu ófullkomna en þó besta fyrirkomulagi sem í boði er og alltaf verður. Amen og útgöngusálminn syngur Margaret Thatcher: „Það er ekkert alternatíf.“

Koffínlausar lausnir

Í skugga sálmsins stendur hin þversagnakennda lausnarkrafa. Gagnrýni krefst alltaf lausna og kallar á valkosti, og í viðleitni sinni við að bregðast við þeirri kröfu er sá sem gagnrýnir framfarastjórnmálin þjakaður af bernaysísku samþykki samfélagsins á því að raunverulegar lausnir séu ekki einungis óvelkomnar heldur einnig ástæðulausar. Og þar sem samþykkið þenur út vængi engilsins og stendur í vegi fyrir raunverulegum lausnum á hryllingnum sem hann sér, upplifir hann sig oft tilneyddan að koma í staðinn upp með sniðugar lausnir til að selja samfélaginu. Þær skulu vera einfaldar svo samfélagið skilji þær og kaupi um leið; jákvæðar, því skorin hefur verið upp herör gegn neikvæðni; neyslumiðaðar svo hægt sé að framkvæma þær í gegnum hversdagsleg verk þegnanna; einstaklingsmiðaðar, því þú þarft sjálfur að „vera breytingin sem þú vilt sjá í heiminum,“ eins og Gandhi sagði (reyndar aldrei²⁵) svo spaklega; og loks friðsamar, því valdbeiting hinna valdalausu er fordæmd og síst af öllu sjálfgefin.

Í slíkum viðbrögðum við lausnakröfunni kristallast það sem slóvenski heimspekingurinn Slavoj Žižek kallar koffínlausan raunveruleika. Í dag býður markaðurinn upp á ógrynni varnings sem sviptur hefur verið illræmdum eiginleika sínum, segirŽižek og tekur sem dæmi koffínlaust kaffi, áfengislausan bjór og fituskertan rjóma:

Og listinn heldur áfram: Hvað um sýndarkynlíf sem kynlíf án kynlífs, kenningu Colins Powell um hernað án mannfalls (á okkar hlið, að sjálfsögðu) sem hernað án hernaðar, endurskilgreiningu samtímans á stjórnmálum sem stjórnkænsku sérfræðinga sem stjórnmál án stjórnmála?²⁶

Og getum við þá ekki bætt við grænni orku, umbótum innan kirkjunnar, samfélagslegri ábyrgð stórfyrirtækja — hverri einustu hugmynd sem framkvæmd hefur verið í kjölfar ákalls um lausnir á vandamálum sem upp koma og skekkja ímynd stöðugleikans? Í andrúmslofti endaloka hugmyndafræðilegra átaka dafnar ekki ólíkur gróður og gagnrýni hneigist því gjarnan til koffínlausra lausna. Spurningin um vernd eða vinnslu náttúruauðlinda snýr þannig ekki að því hvort og þá hvers vegna — eða hvers vegna ekki — ætti að viðhalda þeim lífsháttum og menningu sem háð eru stórkostlegri ágengni mannsins gagnvart náttúru, „óæðra“ fólki og „frumstæðri“ menningu; heldur einfaldlega hvar og hvernig best er að halda vélinni gangandi, séð frá pólitísku, efnahagslegu, eða ímyndarlegu sjónarhorni. Með sama hætti hefur baráttan gegn kúgun kvenna að miklu leyti snúist upp í það markmið að koma konum á hæsta þyrlupall þess valdastrúktúrs og efnahagskerfis sem viðheldur þessari sömu kúgun — fullkomlega til marks um þá þversögn sem Žižek eignar koffínlausa veruleikanum, þar sem „fyrirbærið sem olli skaðanum ætti um leið að vera lyfið við honum.“²⁷

Afkóðun tímaskyns, söguskilnings og tungumáls

Aftur á Nýlistasafnið þar sem útsýnið úr tímavél Angeli Novi er ekki einungis flókið og margslungið, heldur einnig pólaríserað af aldalangri sögu uppbyggingar og eyðileggingar, kúgunar og andófs — svo að hvorki smiðir hennar né farþegar gætu nokkurn tíma kallað eftir einföldu(ðu)m, koffínlausum viðbrögðum og lausnum við hamförunum sem þeir sjá, skynja og takast á við. Vekur það óhjákvæmilega upp vangaveltur um hvort einhverjar útgönguleiðir séu í raun til staðar. Eða er mannkynið dæmt til eilífrar kviksetningar? Dæmt til að verja tilveru sinni japlandi á frösum um leið og óstöðvandi katastrófan sem engill sögunnar horfir upp á — óréttlætishaugurinn eins og Žižek kallar hana — stækkar áfram inn í eilífðina?

Jáyrði við slíku væri auðvitað aum undirgefni við boðbera framfaragoðsagnarinnar. Nauðbeygð viðurkenning á þeim kjarna hugmyndafræði endaloka sögunnar að aðeins ein og óhjákvæmileg leið standi manninum til boða.

Sprenging Kárahnjúkavirkjunar — sem í mynd Angeli Novi er framkölluð með sömu sprengingu og rústaði Dimmugljúfrum vorið 2003 og lék lykilhlutverk í áróðursherferð forkólfa framkvæmdanna — kallast ekki einungis á við sprengingu Miðkvíslarstíflunnar í Laxá haustið 1970, heldur gengur einnig beint inn í andófshefð sem rússneski anarkistinn Michail Bakunin hvatti til með þeim orðum að ástríðan fyrir eyðileggingu sé líka ástríða fyrir sköpun. Ólíkt eyðileggingarmætti framfaragoðsagnarinnar, sem hefur þann megin tilgang að vaða óhindruð áfram og ýta úr vegi þeim sem leggja stein í götu hennar, gerir slík eyðilegging ráð fyrir algjörri núllstillingu — úr ösku virkjunarinnar rísi því hvorki vindmyllur, gagnaver né aðrar koffínlausar lausnir.

Með myndum af skemmdum og óvirkum klukkum vísa Angeli Novi jafnframt til Júlíbyltingarinnar í Frakklandi árið 1830 og kalla þannig eftir vitund sem náskyld er skapandi eyðileggingu Bakunins og Walter Benjamin skýrði í fimmtándu tesu fyrrnefndrar ritgerðar, Um söguhugtakið:

Vitundin um að brjóta upp samfellu sögunnar er byltingarstéttum eiginleg á því augnabliki sem þær láta til skarar skríða. Franska byltingin tók nýtt tímatal í notkun. Fyrsti dagurinn í hverju dagatali gegnir því hlutverki að draga saman tíma sögunnar. Og að grunni til er það alltaf sami dagurinn sem snýr aftur í formi hátíðisdaga, sem eru minningardagar. Dagatölin telja sem sagt tímann ekki á sama hátt og klukkur gera. Þau bera vitni söguvitund sem virðist hafa horfið sporlaust úr Evrópu fyrir um hundrað árum. Strax í Júlíbyltingunni átti sér stað atvik þar sem þessi vitund fékk að njóta sín. Þegar fyrsti dagur átakanna var að kvöldi kominn, kom í ljós að skotið hafði verið á turnklukkur víða um París á sama tíma án þess að nein tengsl hafi verið þar á milli.²⁸

Þetta uppbrot á samfellu sögunnar „fangar tímann,“ eins og þýski heimspekingurinn Herbert Marcuse komst að orði²⁹, lýsir um leið yfir algjöru gjaldþroti ríkjandi hugmyndafræði og strúktúra samfélagsins, og bindur þannig táknrænan endi á tíma kúgaranna. Í anda föngunar tímans og þess sem rithöfundurinn William Burroughs kallaði að „sprengja gat á tímann,“ ráðast Angeli Novi gegn línulegu tímaskyni og hugsun með því að afnema á köflum tímakóða myndefnisins sem þau meðhöndla. Þannig afmást mörk ólíkra mynda. Þannig hverfa gjár sem áður héldu tveimur eða fleiri ólíkum hugmyndum og sögulegum atburðum aðskildum. Og úr verður lífrænt upplausnarástand sem getur af sér ófyrirsjáanlega, kaótíska, stafræna mynddrullu — með öðrum orðum: anarkí, hina æðstu synd. Með afkóðun söguskilnings, tímaskynjunar og hugsunar er okkur ekki einungis fært að brjóta upp bilið milli hugmynda og atburða sem samkvæmt línulegri söguskoðun framfaragoðsagnarinnar eru til marks um krómatískt skref fyrir skref í ferðalaginu til fyrirheitna landsins; heldur reisa á sama tíma brýr milli andófs og uppreisna á ólíkum stöðum heimsins og sögulega fjarlægum tímabilum.

Það sama gildir um tungumálið, því ekki síður en klukkan — vítahringur vinnunnar, líf mannsins í gangverki vélarinnar — er ráðandi merking orðanna undir framfaragoðsögninni, einungis enn eitt tannhjólið. Rétt eins og tölur klukkunnar eru tákn um tiltekin skref í viðhaldi gangverksins, felur merking hvers orðs — hvers frasa, hverrar klisju — í sér niðurnegldar venjur og hugmyndafræðilega fasta. Árásirnar á klukkurnar haldast þannig augljóslega í hendur við árás á orðin — afkóðun tungumálsins. Eins og sprettunál rekur hún upp orðspor og merkingarþræði framfaragoðsagnarinnar. Líkt og hnífur sker hún í sundur silkiborða frasanna. Eins og gríðarstór skófla mokar hún upp hina kviksettu. Sem óvelkominn skrúflykill laumast hún milli tannhjóla vélarinnar og stendur þannig í vegi fyrir snúningi þeirra. Þannig opnast dyr, en ekki að vélum heldur að hugsun, skynjun og tilveru handan goðsagnarinnar — að ófyrirsjáanlegum og takmarkalausum möguleikum lífs án vélarinnar.³⁰

________________________________________________________

Sjá einnig

Þóroddur Bjarnason: Jafnvægislist
Jón Proppé: Standing in the way of progress
Snorri Páll Jónsson Úlfhildarson: Angeli Novi’s Time Bomb Ticking in the Continuum of History

Angelinovi.com

________________________________________________________

Tilvísanir

Í frétt sem birtist á vef Morgunblaðsins í september 2011 segir frá því að áður „óþekktar olíulindir, sem fundist hafa í norska landgrunninu í Norðursjó, gætu verið 1168 milljarða norskra króna virði en það svarar til 24 þúsund milljarða íslenskra króna“.¹ Samkvæmt norskum sérfræðingi hjá Nordea Markets hefur fundurinn gríðarleg áhrif á norskan efnahag ef lindirnar eru nýttar og lengir „til muna þann tíma, sem Norðmenn geta vænt [svo] þess að fá tekjur af olíuvinnslu“ Í bloggi um fréttina hugleiðir íslensk kona hvaða áhrif samskonar fundur hefði fyrir efnahag landsmanna: „Mikið rosalega væri það gaman fyrir íslenska þjóð ef það fyndust olíulindir á hafsbotni á svæði sem við eigum. Ég er svosem ekkert að biðja um það fyrir mig, en framtíðinni [svo] mætti vera bjartari fyrir unga fólkið og barnabörnin okkar.“ Konan vonar jafnframt að farið verði að „leita að olíu á markvissan hátt og að það finnist eitthvað“ og spyr hvort nokkuð sé að því að „biðja Norðmenn um hjálp?“ Í athugasemdakerfinu er tekið undir orð konunnar og áréttað að „ef olía finnst á Drekasvæðinu“ sé „glæpur að leggja stein í götu þess að hún verði unnin“.²

En er málið svona einfalt? Í pistli um olíu- og gasfundinn í Norðursjónum bendir Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur á að erfitt geti verið fyrir Norðmenn að nýta þessa auðlind af þeirri einföldu ástæðu að óhreyfðar olíulindir menga ekki og auka þar með ekki á gróðurhúsaáhrifin:

Fyrir loftslagsfund Sþ. í Kaupmannahöfn rétt fyrir jólin 2009 sýndi Potsdamloftslagsstofnunin með Stefan Rahmsdorf í fararbroddi fram á það að til að ná halda sig undir 2°C markinu mætti ekki brenna meira en innan við helming nýtanlegra birgða jarðefnaeldsneytis sem þá voru þekktar. Í raun eru þetta tiltölulega einfaldir útreikningar þar sem menn vita upp á hár hve [svo] hvert tonn af olíu, kolum og jarðgasi gefur af CO2 út í lofthjúpinn við bruna. Í framhaldinu spáðu menn hvernig sú aukning koltvísýrings á breytt geislunarálag lofthjúps hefði áhrif á meðalhitastig jarðar og er sú spá byggð á bestu vitneskju og þekkingu eins sagt er.³

Eins og Einar bendir á eru Norðmenn í siðferðislegri kreppu. Þeir vita af skaðanum sem heimsbyggðin verður fyrir sé haldið áfram að nýta jarðefnaeldsneyti með sama hætti og gert hefur verið undanfarna öld, en það gæti leitt til alvarlegra umhverfisáhrifa. Þeir reyna því að friða samviskuna m.a. með því að dæla koltvísýringi aftur niður í berggrunninn neðansjávar og leggja fram háar upphæðir til verndunar regnskógum í Suður-Ameríku.

Nú er nær útilokað að þjóðir heims komi sér saman um aðgerðir sem tryggi að hlýnun jarðar verði undir 2°C markinu. Rahmsdorf, sem Einar nefnir, varaði einnig við þeirri hættu á umræðufundi á loftslagsráðstefnunni í Kaupmannahöfn að stjórnmálamenn litu á 2°C hlýnun sem metnaðarfullt markmið en sættu sig svo bak við tjöldin við 3°C hlýnun. Rahmsdorf bendir líka á það að þótt hlýnunin héldi sig innan 2°C marksins gæti það hæglega leitt til alvarlegra breytinga á lífríki jarðar eins og sjáist glögglega af þeim áhrifum sem 0,7°C aukning hefur þegar valdið: „Af þessum sökum tel ég 2°C hlýnunina ekki örugga. Í morgun dró John Schellnhuber þetta fram með því að spyrja hvort „rússnesk rúlletta væri ekki hættuleg?“ Í rússneskri rúllettu eru líkurnar á því að eitthvað hræðilegt gerist einn á móti sex. Ef við förum upp í 2°C eru líkurnar á mjög alvarlegum afleiðingum líklega meiri.“⁴

Fræðilegar forsendur 2°C marksins hafa víða verið gagnrýndar. Slíkt gerði t.d. landfræðingurinn og umhverfissérfræðingurinn Joni Seager í fyrirlestri sem hún flutti um femínisma og loftslagsbreytingar, en þar benti hún á að 2°C mörkin hafi nánast verið dregin upp úr hatti, enginn geti gefið ásættanlega skýringu á því hvers vegna þessi mörk voru valin fremur en önnur. Seager færir fyrir því sannfærandi rök að hagfræðilegar fremur en vísindalegar ástæður liggi þar að baki.⁵ Að sama skapi gagnrýnir loftslagsvísindamaðurinn heimsþekkti James Hansen harðlega 450 ppm losunarviðmiðið sem hefur um nokkurt skeið verið hin ,metnaðarfulla‘ forsenda alþjóðlegra samningaviðræðna, en Hansensegir nauðsynlegt að ná losuninni aftur niður fyrir 350 ppm markið eigi að vera hægt að forða lífríki jarðar frá alvarlegum afleiðingum loftslagsbreytinga. Í september 2011 var magn koltvísýrings í andrúmsloftinu tæplega 40 einingum yfir þessu marki eða í 389 einingum á milljón.⁶

Áhyggjur Rahmsdorfs eru skiljanlegar. Um það virðist vera almenn sátt meðal vestrænna stefnumótenda að óraunhæft sé að miða við að heildarlosun koltvísýrings haldist innan 450 ppm markanna, þótt slíkt sé nauðsynlegt eigi hlýnunin ekki að fara yfir 2°C. Siðfræðingurinn Clive Hamilton telur að stefnumótendur hafi í raun sæst á þetta svo snemma sem árið 2005. David King, ráðgjafi breskra stjórnvalda, lýsti því yfir í september 2005 að 450 ppm markið væri „pólitískt óraunhæft“. Sama skoðun var sett fram af hagfræðingnum Nicholas Stern sem árið 2006 skrifaði í frægri skýrslu sinni að alþjóðasamfélagið ætti fremur að horfa til 550 ppm sem efri marka. Eins og Hamilton hefur réttilega bent á er nú þegar svo stutt í 450 ppm mörkin að hagsmunaaðilar og kjósendur munu aldrei taka í mál að gangast inn á þær ströngu aðhaldsaðgerðir sem óhjákvæmlega felast í 450 ppm viðmiðinu.⁷ Því er nánast útséð um að hægt verði að stemma stigu við hlýnuninni nálægt þeim mörkum jafnvel þótt þau geti engan veginn talist vistfræðilega ásættanleg. Sé ekki farið í róttækar aðgerðir á allra næstu árum verður sífellt erfiðara að snúa af þeirri braut sem þegar hefur verið mörkuð með aðgerðaleysi ráðamanna og almennings.

Loftslagsumræðan er gríðarlega flókin. Þar er í einni bendu ólíkur hugsunarháttur og tjáningarmáti vísinda, stjórnmála og markaðar. Afleiðingin er sú að skilaboðin til almennings verða afskaplega misvísandi. Hér er að finna eina skýringuna á því hvers vegna vísindasamfélaginu hefur gengið svo illa að koma vandanum til skila. Lítið hefur miðað í rétta átt á síðasta áratug og sums staðar beinlínis orðið afturför. Svo dæmi sé tekið hefur þeim Bandaríkjamönnum sem trúa fréttum af hlýnun jarðar fækkað á undanförnum fimm árum, en þeir voru 79% árið 2006 en aðeins 59% á síðasta ári.⁸ Ekki bætir úr skák að valdamiklum hagsmunaöflum í viðskiptalífinu er mikið í mun að koma í veg fyrir að farið verði út í aðgerðir sem ógnað geti stöðu þeirra, t.d. á orkumörkuðum heimsins. Umtalsverðum fjármunum hefur verið varið í að draga vísindalegar niðurstöður í efa og eru slíkar aðgerðir dyggilega studdar af einstaklingum yst á hægri kanti stjórnmálanna sem berjast gegn hvers kyns takmarkandi stjórnvaldsaðgerðum á sviði loftslagsmála, þar sem þær myndu líklega leiða til aukinna ríkisafskipta.⁹ Almenningur á líka afskaplega erfitt með að gera sér í hugarlund umhverfisvanda sem smám saman safnast upp og hefur fyrst sýnilegar afleiðingar löngu eftir að lífríkinu hefur verið stofnað í hættu með aðgerða- og fyrirhyggjuleysi. Áhættumat samfélaga byggist ekki alltaf á röklegum forsendum eins og ítrekað hefur verið sýnt fram á.¹⁰

Síðast en ekki síst má ekki gera of lítið úr stundarhagsmunum sem ýta iðulega langtímasjónarmiðum úr vegi. Í samfélagi þar sem orkusóun er til marks um auð og velgengni getur verið erfitt fyrir almenning að horfast í augu við sérhverjar þær kringumstæður sem ógnað geta neyslunni. Í slíku umhverfi vekja kröfur um hófsemi upp tilfinningu um vanefni, en eins og ég hef áður bent á fylgja alls kyns áfellisdómar hugmyndum um niðurskurð eða ,fátæktarbrag‘ í kapítalískum ríkjum.¹¹

Neysla sem trúarleg innræting

Vandinn snýst ekki síst um það að hagvaxtarkrafan og neysluhyggjan hafa nánast trúarlegar skírskotanir í huga Vesturlandabúa eftir aldalanga innrætingu. Kristindómurinn hafði mikil áhrif á hugmyndir Adams Smith og kenningar um frjálsa verslun, en hún átti að vera samræmanleg vilja Guðs.¹² Þó að iðulega sé reynt að fela þennan trúarlega þátt, eðaklæða hann í röklegan búning, birtist hann stundum ómengaður eins og sannaðist nýverið hér á landi þegar bók Jays W. Richards, Peningar, græðgi og Guð var gefin út, en þýðingin var kostuð af hópi íslenskra íhalds- og frjálshyggjumanna fyrir tilstilli Skafta Harðarsonar.¹³ Í bók sinni setur Richards fram þá skoðun að uppspretta efnislegs auðs sé andleg; auður verði til „með því að veita sköpunarkrafti okkar frelsi til að blómstra innan ramma frjáls markaðar sem byggður er á grunni laga og sterku siðferði“.¹⁴ Af þessum sökum þrjóti hráefni aldrei. Nýjar náttúrulegar auðlindir finnist alltaf vegna þess að tækninni við að ná til þeirra fleygi fram og það sem er mikilvægara: nýir orkugjafar komi í stað gamalla þegar nauðsyn krefji. Þannig hafi hvalaolíu verið skipt út fyrir steinolíu og þaðan farið yfir í jarðolíu, rétt eins og kolanotkun stöðvaði skógareyðingu á Bretlandi á nítjándu öld. Nánast sé útilokað að spá um hvað leysi olíuna af hólmi en Richards efast ekki um að nýir orkugjafar taki smám saman við af gömlum á nýrri öld.¹⁵ „Maðurinn, ekki efnið, er hin sanna auðlind“, segir hann: hann hafi getu til þess að „umbreyta auðlindum og skapa nýjar“.¹⁶

Það er í þessu samhengi sem tilsvör Ari Fleischer á fréttamannafundi í maí 2001 í Hvíta húsinu verða einvörðungu skilin, en hann lýsti yfir nánast helgum rétti Bandaríkjamanna til þess að nýta auðlindir jarðar án nokkurra ytri takmarkana, annarra en þeirra sem markaðurinn setur.¹⁷ Fleischer, sem var á þessum tíma fréttafulltrúi George W. Bush Bandaríkjaforseta, var spurður á blaðamannafundi um það orkubruðl sem einkenndi bandarískan lífsstíl og hvort ekki væri brýnt fyrir Bandaríkjamenn að breyta hegðun sinni í ljósi þess að hvergi á byggðu bóli væri sóað meiru hlutfallslega en þar í landi. Svar Fleischers gat vart verið skýrara: „Það kemur ekki til greina. Forsetinn lítur svo á að þetta snúist um amerískan lífsstíl og að það eigi að vera markmið stjórnvalda að vernda ameríska lífsstílinn. Ameríski lífstíllinn nýtur blessunar. Við höfum líka nóg af auðlindum í þessu landi“.¹⁸

Í merkingarkerfi Fleischers og Richards eru allsnægtir „merki um velþóknun Guðs“ og jafnvel „forboðar gæðanna sem við munum njóta í Guðs ríki, landinu sem „flýtur í mjólk og hunangi“, þar sem við munum að líkindum aldrei þurfa að hafa áhyggjur af því að lifa af“.¹⁹ Markaðurinn er kraftbirting guðdómsins í veröldinni. Richards segir:

Adam Smith, hinn mikli hugsuður átjándu aldar, leit á þetta sem hina „ósýnilegu hönd“ markaðarins sem lyfti takmörkuðum manninum á æðra stig, eins og í birtingarmynd af gæsku Guðs og forsjá hans fyrir mannkyninu, vegna þess að hún skapaði meiri og samstilltari reglu en við hefðum mátt vænta.²⁰

Dulmagn markaðarins felst í því að hann virkar og það þrátt fyrir að enginn „mannlegur máttur [geti] skipulagt efnahagskerfi“. Richards telur að kristnir menn ættu að greina markaðinn „sem leið Guðs til að stjórna með forsjá sinni athöfnum milljarða frjálsra manna í syndugum heimi“.²¹ Í markaðnum sjáum við hönd Guðs, rétt eins og í sólarupprásinni, fjalllendi, lögmálum eðlisfræðinnar og svipmyndum af jörðinni utan úr geimnum.

Breski heimspekingurinn John Gray rekur hvernig síðari tíma hagfræðingar reyndu með takmörkuðum árangri að afneita trúarlegum uppruna hagfræðikenninga Adams Smith. Segir Gray það hafa leitt til kreddufastari túlkunar á pólitísku hagkerfi skoska heimspekingsins, en trúarlegar kenningar um frjálsan markað verði sérlega viðsjárverðar eftir að trúarlegum rótum þeirra hefur verið hafnað. Hin trúfræðilega staðleysa víki fyrir annarri sem færð hefur verið í röklegan búning.²²

Burtséð frá því hvort horft er til trúfræðilegra skýringa eða ekki er sjálf hagvaxtarhugmyndin sem kapítalískt hagkerfi hverfist um nánast hafin yfir gagnrýni. Rétttrúnaðurinn er slíkur að allir þeir sem vilja svo mikið sem draga lögmálið í efa dæma sig úr leik í pólitískri umræðu og skiptir þá litlu hvort menn kenna sig við vinstristefnu eða hægri.

Stoppum þessa sturluðu stefnu!

Hvað eru raunhæf pólitísk markmið? Í samfélögum þar sem orkusóun er sjálfgefinn réttur þegnanna og hagvöxtur eina ásættanlega viðmiðið eru allar stjórnvaldsaðgerðir pólitískt óraunhæfar sem í alvöru miða að róttækri takmörkun á losun gróðurhúsalofttegunda. Orsökin er einföld. Nánast er útilokað að fyrirbyggjandi aðgerðir gegn loftslagsbreytingum leiði ekki til efnahagssamdráttar, jafnvel þó að í þeim felist forsendurnar fyrir tækifærum framtíðarkynslóða. Almenningur á Vesturlöndum vill að stjórnmálamenn setji sér ýmiskonar háleit markmið í umhverfisvernd, en slíkar stjórnvaldsákvarðanir mega þó ekki skerða eftirsóknarverðan lífsstílinn sem kjósendur hafa vanist. Þetta vita stjórnmálamennirnir og tala því gjarnan fjálglega en framkvæma lítið. Engin hætta er síðan á því að almenningur mótmæli þegar markmiðunum er ekki náð. Fólk fylkir sér ekki undir merki efnahagssamdráttar og ,meinlæta’.²³

Pólitískir hagsmunir og ábyrg stefna á sviði loftslagsmála fara því illa saman. Líklega hafa þessi sannindi aldrei komið skýrar fram en í aðdraganda Alþingiskosninganna í apríl 2009. Aðeins þremur dögum fyrir kosningarnar birtust fréttir af því í flestum íslenskum fjölmiðlum að vinstri grænir legðust gegn olíuleit á Drekasvæðinu, en þá biðu margir Íslendingar þess í ofvæni að sjá hvaða olíufélög myndu hugsanlega hefja olíuvinnslu í íslenskri lögsögu á næstu árum. Kvöldið 22. apríl 2009 var sagt frá því í fréttum Stöðvar 2 að Kolbrún Halldórsdóttir umhverfisráðherra hefði kallað Drekaútboðið „óðagotsaðgerð“ í ljósi þess að „olíuvinnsla samrýmist hvorki stefnu um sjálfbæra nýtingu orkulinda né skuldbindingum Íslands á alþjóðavettvangi“.²⁴ Innan við klukkutími leið frá því að ummæli umhverfisráðherra fóru í loftið þar til komin var yfirlýsing frá þingflokki vinstri grænna þar sem var áréttað að flokkurinn hefði „ekki lagst gegn olíuleit á Drekasvæðinu“. Sama kvöld lýsti Össur Skarphéðinsson iðnaðarráðherra því yfir í umræðuþætti á Stöð 2 að enginn ágreiningur væri um olíuleitina í ríkisstjórninni.²⁵

En skaðinn var skeður. Aðeins nokkrum mínútum eftir frétt Stöðvar 2 hafði Morgunblaðið vitnað í hana á vef sínum: „Kolbrún Halldórsdóttir, umhverfisráðherra, sagði í fréttum Stöðvar 2, að Vinstrihreyfingin grænt framboð leggðist [svo] gegn olíuleit á Drekasvæðinu svonefnda enda sé olíuvinnsla í andstöðu við stefnu flokksins.“²⁶

Frétt Morgunblaðsins skapaði talsvert fár í bloggheimum, en alls birtust 18 blogg um fréttina og voru flestir höfundanna afar gagnrýnir á Kolbrúnu. Í þeim anda sagði Haukur Nikulásson: „Ég kýs ekki flokk sem vinnur svo stórkostlega gegn þjóðarhag að vilja ekki olíuvinnslu á Drekasvæðinu. Það er mér óhugsandi. Hvers konar hálfvitaútspil er þetta hjá Kollu svona rétt fyrir kosningarnar?“ Í athugasemdakerfinu er almennt tekið undir vandlætingarsjónarmið Hauks, en Haukur er minntur á að ekki hugsi allir vinstri grænir á þennan hátt. Sóley Björk Stefánsdóttir segir nýju andlitin „mun sveigjanlegri og ekki jafn „fasísk“ og Kolbrún Halldórs“ og Þór Jóhannesson hvetur menn til þess að hafa ekki „áhyggjur af bulludollunni hún hefur ekkert fyrir sér og sameinumst um að strika hana út“. Ólafur B. Ólafsson segir yfirlýsingu Kolbrúnar vera stærsta fíflaskapinn „korter í kostningar“ [svo] á meðan Gunnar Th. Gunnarsson segir „Þetta fáið þið!“ við pólitíska andstæðinga sína. „Á að fara aftur í fjallagrasafarið?“ spyr Guðmundur Ragnar Björnsson og segir fólk finnast í vinstri grænum sem ekki hafi „neitt jarðsamband“. Björn Indriðason segir flokkinn „[á] móti öllu!“ og „Framtíðarsýn VG [vera] sem sagt að við dönsum úti á túni skít blönk [svo] með blóm í hárinu“. Jóhann Elíasson spyr hvort „fólk í Norðausturkjördæmi [ætli] virkilega að kjósa þetta yfir sig?“, á meðan Jens Sigurðsson segir Kolbrúnu Halldórsdóttur vera veruleikafirrta og einhvern hinn mesta kjána „sem hefur tekið sæti á hinu há [svo] Alþingi“. Rósa Aðalsteinsdóttir tekur undir orð Jens í athugasemdum við færslu hans og segir Íslendinga hafa „leyfi frá almættinu að nýta náttúruna“.²⁷ Þeir örfáu sem taka upp hanskann fyrir þingkonuna eru umsvifalaust kveðnir í kútinn. Magnús Bergsson, sem bloggar á vefnum Náttúra og hrósar Kolbrúnu fyrir skynsemina, er hvattur til að „hugsa aðeins út fyrir húsvegginn hjá [sér]“ og Kristinn Svanur Jónsson segir „þetta nákvæmlega lýsandi fyrir þá öfgastefnu sem er innan raða vinstri grænna. Drepa atvinnulífið, drepa vonina, drepa metnað fólks til að standa sig og fæla alla skynsama Íslendinga af landinu“. Hann hvetur fólk til þess að stoppa „þessa sturluðu stefnu, kjósum EKKI vinstri græna!“²⁸

Í fréttaskýringu sem birtist á vefritinu vinstrisinnaða Smugunni um málið nokkrum dögum eftir kosningar kallar blaðamaðurinn Elías Jón Guðjónsson málið „Storm í olíutunnu“.²⁹ Áhugavert er hvernig Elías, sem er fyrrverandi varaformaður ungliðahreyfingar vinstri grænna, víkur sér undan því að taka á meginforsendunum fyrir því að ekki eigi að fara í olíuleit á Drekasvæðinu, þótt hann vísi vissulega til hugmynda um sjálfbærni. Hann leggur fremur áherslu á ýmsa óvissuþætti sem tengjast olíuvinnslu á svæðinu, t.d. það hvort olíu sé þar yfirhöfuð að finna og hvort hægt sé að ná til hennar. Olíuvinnsla verði því ekki „stærsta viðfangsefni íslenskra stjórnmála á næstu árum“.

Svo vandræðaleg var yfirlýsing Kolbrúnar fyrir flokkinn að Steingrímur J. Sigfússon, formaður vinstri grænna, átti í mesta basli með að snúa sig út úr málinu. Kristján Már Unnarsson fréttamaður Stöðvar 2 þurfti að „ítreka spurningu sex sinnum áður en svar fékkst við því hvort flokkurinn styddi olíuvinnslu á svæðinu og hvort hún samrýmdist hugmyndafræði flokksins.“ Steingrímur var að lokum þvingaður til þess að lýsa því yfir að „eftir því sem verður unnin olía í heiminum, eftir 15–25 ár, þegar mögulega á þetta reynir á Drekasvæðinu, þá útiloki okkar umhverfisstefna ekki það að Ísland verði aðili að olíuvinnslu, frekar en önnur lönd“.³⁰

Þessum vandræðagangi Vinstrihreyfingarinnar græns framboðs gerir Gísli Marteinn Baldursson góð skil í bloggfærslu um málið þar sem hann dregur fram mótsagnirnar í viðbrögðum flokkssystkina Kolbrúnar. Eins og Gísli Marteinn bendir réttilega á er ekki hægt að mæla frekari olíuvinnslu og olíuleit bót á sama tíma og varað er við alvarlegum loftslagsbreytingum:

Með öðrum orðum, þeir sem raunverulega telja að jörðin sé að hlýna vegna brennslu olíu, setja sig í mjög einkennilega stöðu með því að berjast fyrir því að Ísland bori eftir meiri olíu til að brenna, og hiti jörðina því enn meira.³¹

Gísla Marteini lætur vel að ræða hræsni íslenskra græningja, en um skeytingarleysi eigin flokkssystkina um þessi mál fer hann ekki mörgum orðum. Ekki lætur hann því heldur svarað hvort hann sjálfur styðji olíuvinnslu á Drekasvæðinu. Gísli Marteinn, sem er einn af fáum fulltrúum umhverfisverndar á hægri armi íslenskra stjórnmála, veit líklega jafn vel og Steingrímur J. Sigfússon hversu varhugaverðar slíkar yfirlýsingar kunna að reynast ætli menn sér frama í pólitík.

Yfirlýsing Kolbrúnar Halldórsdóttur var byggð á traustum vísindalegum forsendum. Þó kostaði yfirlýsingin hana að öllum líkindum þingsætið þremur dögum seinna. Í ljós kom að enginn þingmaður í Reykjavíkurkjördæmi suður hlaut eins margar útstrikanir og hún. Tæplega fjórðungur kjósenda VG strikaði yfir nafn hennar eða færði niður á atkvæðaseðlinum, eða alls 1.990.³² Jafnframt var stofnuð Facebook-síða gegn þingkonunni fyrrverandi eftir kosningarnar undir yfirskriftinni: „Nálgunarbann á Kolbrúnu Halldórsdóttur“ og skráðu 305 félagar sig í hópinn. Þar segir:

Í kosningunum 2009 átti sá gleðilegi atburður sér stað að Kolbrún Halldórsdóttir féll af þingi.

Til að hindra það að nokkurntíman [svo] aftur í sögu lýðveldisins Íslands komist hún aftur á þing skorum við á forseta Alþingis að fá á hana sett nálgunarbann svo hún geti ekki komið nær þinghúsinu en 100 metra.

Hér er um hagsmunamál þjóðarinnar allrar að ræða!³³

Sú staðreynd að kjósendur eindregnasta umhverfisverndarflokks Íslands skyldu refsa þingmanni sínum með svo afgerandi hætti sýnir glögglega hversu vonlaust það er fyrir stjórnmálamann að fylgja eftir ábyrgri stefnuskrá á sviði loftslagsmála. Þetta er öruggasta leiðin til þess að tapa kosningum eins og Steingrímur J. Sigfússon vissi fullvel þegar hann færðist fimm sinnum undan að svara því hvort flokkurinn styddi olíuvinnslu á Drekasvæðinu.

Viðbrögð íslenskra kjósenda sýna einnig hversu flóknir allir pólitískir samningar um losunarheimildir eiga eftir að reynast. Stjórnmálamenn sem ætla sér að bregðast við vandanum á ábyrgan hátt munu að öllum líkindum ekki hafa nauðsynlegt bakland til þess að hrinda slíkum ákvörðunum í framkvæmd. Ef vinstrisinnaðir kjósendur í velmegunarsamfélagi bregðast á ofangreindan hátt við yfirlýsingu um að þeir verði sviptir óvissum framtíðargróða ætti að vera ljóst að ekkert verður gert í samfélögum sem nú þegar eiga beinna hagsmuna að gæta í vinnslu jarðefnaeldsneytis og þar sem efnahagurinn reiðir sig beinlínis á slíkan iðnað. Íslenska dæmið sýnir að líklega er óvinnandi vegur að stemma stigu við losun gróðurhúsalofttegunda nógu fljótt til þess að forða jörðinni frá alvarlegum veðurfarsbreytingum.

Hversu mörg ppm þarf til að vekja sofandi dreka?

Hversu óraunhæft er 450 ppm markið? Góð leið til þess að átta sig á því er að kynna sér grein Kevins Anderson og Alice Bows, „Reframing the climate change challenge in light of post-2000 emission trends“, en siðfræðingurinn Clive Hamilton hefur kallað hana mikilvægasta texta sem hann hafi lesið um loftslagsmál. Hvergi sé jafn skýrt dreginn fram vandinn sem mannkyn standi frammi fyrir í glímunni við loftslagsvána.³⁴ Því er jafnframt erfitt að neita eftir lestur greinarinnar að pólitísku viðmiðin sem ráða ferðinni eru ekki byggð á vísindalegum forsendum og það þrátt fyrir að stjórnmálamönnum þyki þau of metnaðarfull til þess að um þau náist nokkur sátt. Í grein sinni skoða Anderson og Bows þær forsendur sem lágu fyrir á loftslagsráðstefnunni á Bali 2007, en nú hafa þau uppfært rannsókn sína í ljósi umræðna á Kaupmannahafnarfundinum 2009.³⁵

Í greininni frá 2008 velta Anderson og Bows fyrir sér því heildarmagni gróðurhúsalofttegunda sem losað verði í andrúmsloftið á næstu áratugum og flokka losunina eftir þremur meginþáttum: 1) Losun tengd brennslu jarðefnaeldsneytis í almennri neyslu og iðnaði; 2) losun tengd eyðingu skóglendis; og 3) losun annarra gróðurhúsalofttegunda en koltvísýrings, aðallega metans og níturoxíðs, en þessi losun tengist fyrst og fremst landbúnaði. Eins og komið hefur fram er tiltölulega auðvelt að reikna út hvaða áhrif aukning koltvísýrings og annarra gróðurhúsalofttegunda hefur á meðalhitastig jarðar. Í stuttu máli sagt gáfu Anderson og Bows sér að verulega yrði dregið úr losun sem tengist eyðingu skóglendis og landbúnaði á næstu áratugum og að heildarmagnið sem losnaði út í andrúmsloftið á þessari öld samsvaraði 1100 milljörðum tonna af koltvísýringi (þegar búið er að umreikna í CO2).³⁶ Hér var komið afskaplega jákvætt spáferlisviðmið sem hægt var að nota til þess að reikna út hver samdrátturinn í brennslu jarðefnaeldsneytis yrði að vera með hliðsjón af því hvenær losunarhámarki (e. emission peak) yrði náð og því hversu hratt yrði dregið úr losuninni þar á eftir. Anderson og Bows gerðu ráð fyrir losunarhámarkinu 2020. Frá þeim tíma yrði dregið úr losun að meðaltali um 3% á ári og iðnvæddu samfélögin tækju á sig 6–7% niðurskurð. Slíkan niðurskurð yrði aldrei hægt að skilgreina öðruvísi en sem neyðarákvörðun en til samanburðar má geta þess að eftir hrun Sovétríkjanna dró úr losun gróðurhúsalofttegunda í ríkjasamsteypunni fyrrverandi um 5,2% á ári í heilan áratug en samdráttinn mátti rekja til þeirrar djúpstæðu kreppu sem einkenndi efnahaginn allan tíunda áratug síðustu aldar. Þetta spáferli rætist aðeins ef heildarviðbótarlosun er haldið innan 3000 milljarða tonna á öldinni sem nú er nýhafin.

Það er fátt sem gefur tilefni til að ætla að alþjóðasamfélagið grípi til jafn róttækra aðgerða og spáferli Andersons og Bows gengur út frá. Hver vill demba efnahagnum í gegnum jafn djúpstæðar þrengingar og almenningur í ,nýfrjálsum‘ löndum Sovétríkjanna mátti þola? En hver yrði árangurinn af svo róttækum aðgerðum? Myndu þær duga til þess að snúa þróuninni við og halda hlýnuninni innan 2°C markanna, undir 450 ppm? Clive Hamilton segir réttilega að útreikningar Andersons og Bows gefi ekki tilefni til bjartsýni.³⁷ Niðurstaðan af ofangreindu spáferli sem virtist svo ,jákvætt‘ við fyrstu sýn er ekki 450 ppm eða jafnvel 550 ppm, heldur 650 ppm, eða hlýnun um 4°C við lok aldarinnar.³⁸ Slík hlýnun er langt fyrir ofan ýmsa náttúrulega hvarfpunkta (e. tipping points) og hefði því keðjuverkandi áhrif sem orsakaði enn frekari hlýnun með svo alvarlegum afleiðingum fyrir lífríki jarðar að erfitt er að gera sér þær í hugarlund.³⁹

Grein Andersons og Bows frá þessu ári er í samræmi við þá fyrri. Lítill vilji er meðal stjórnmálamanna til að endurskoða viðmiðin og vísindasamfélagið hefur í raun brugðist.⁴⁰ Þau ítreka að senn sé nánast útilokað að halda sig innan 2°C markanna og að þau séu langt í frá þau ákjósanlegu viðmiðunarmörk sem menn vilji vera láta – ekki hættuleg heldur stórhættuleg.⁴¹ Tilgangurinn með rannsókn þeirra sé samt sem áður ekki sá að hvetja til uppgjafar heldur fremur að vekja menn til umhugsunar um hversu fáránleg viðmiðin og stefnumörkunin hafi fram að þessu verið. Kominn sé tími til að horfast í augu við raunveruleikann og bregðast við vandanum með ábyrgum hætti.⁴²

„Stoppum þessa sturluðu stefnu“ brýndi einn af andstæðingum Kolbrúnar Halldórsdóttur fyrir samlöndum sínum í aðdraganda síðustu Alþingiskosninga. Sá kýs væntanlega að taka ekkert mark á öllum þeim losunarspáferlum sem nú birtast í virtum vísindatímaritum um allan heim og draga upp mjög myrka framtíðarsýn ef svo fer fram sem horfir. Eða kannski hefur hann einfaldlega ekki kynnt sér niðurstöðurnar fremur en aðrir þeir sem ráku upp ramakvein eftir yfirlýsingu umhverfisráðherra.

Frammi fyrir gögnunum er líklega aðeins tvennt í stöðunni ætli menn að halda áfram á sömu háskabrautinni. Vera hræsnari sem segir eitt og gerir annað. Tala fjálglega um hættur loftslagsbreytinga en breyta svo nákvæmlega eins og afneitararnir, allir þeir sem hafna því að bera nokkra ábyrgð á veðurfarsbreytingunum eða taka ekki mark á niðurstöðum þúsunda loftslagsrannsókna. Jay W. Richards er einmitt einn af afneiturunum, en hann velur að vefengja niðurstöður vísindasamfélagsins með alls kyns óígrunduðum rökum.⁴³ Hann veit að guðleg forsjárkenning hans fellur um sjálfa sig ef óheft notkun eins orkugjafa hefur svo hrikalegar afleiðingar að framtíðarlausnirnar mega sín lítils andspænis framtíðarvandanum. Hann velur því leið afneitarans og hafnar alvarleika loftslagsbreytinga eftir gamalkunnum leiðum sem allar er búið að hrekja ótal sinnum af sérfræðingum á sviðinu.⁴⁴

Hvar liggja endimörk græðginnar?

Annar og merkilegri trúarheimspekingur en Jay W. Richards var rússneski rithöfundurinn Leo Tolstoj. Hann fjallaði víða um sérkennilegar þversagnir græðginnar en líklega hvergi á eins eftirminnilegan hátt og í smásögunni um bóndann Pákhom sem er aldrei ánægður með hlutskipti sitt og vill alltaf meira ræktarland fyrir sig og sína. Þörf Pákoms fyrir meira pláss leiðir hann sífellt lengra frá upphaflegum heimkynnum sínum. Fyrst heldur hann til Neðri-Volgu þar sem hann eignast strax „þrisvar sinnum eins stórt land og áður“ og „getur eftir því haft margfalt betri afkomu“.⁴⁵ Þar unir hann þó ekki lengi. Brátt fer að þrengja að honum og hann kemst að því að í landi Basjkirarana sé hægt að fá mikil landflæmi fyrir tíunda hlutann af því sem jarðir kosta í Neðri-Volgu. Basjkirarnir bjóða Pákhom allt það land sem hann geti gengið umhverfis á einum degi fyrir aðeins eitt þúsund rúblur og Pákhom hugsar sér gott til glóðarinnar. Kaupunum fylgir aðeins eitt skilyrði. Pákom verður að vera kominn aftur á upphafsstaðinn fyrir sólsetur. Lesendur sem þekkja til frásagnarlistar Tolstojs fara nærri um örlög rússneska bóndans. Pákom leggur af stað í gönguna rétt fyrir sólarupprás en græðgin leiðir hann alltaf lengra: „Hann skokkaði ennþá nokkurn spöl beint áfram og sneri sér svo við: Hæðin var nú varla sjáanleg, Basjkirarnir sýndust eins og maurflugur, og á vagnhjólin blikaði naumast nú orðið“.⁴⁶ Vitanlega ætlar hann sér um of. Þegar loks rennur upp fyrir honum að hann nái vart að snúa aftur fyrir sólarlag tekur hann á sprett og sprengir sig á hlaupunum. Rétt áður en sólin sest snýr Pákom aftur á hæðina þar sem Basjkirarnir bíða hans og hnígur örendur til jarðar:

Húskarl Pákoms flýtir sér að til þess að hjálpa húsbónda sínum á fæturna. Pákom liggur þarna með blóð fyrir vitunum – dauður.

Svo tók húskarlinn hakann, gróf gröf, nákvæmlega jafnlanga líkama Pákoms – þriggja álna langa, hvorki meira né minna – og jarðaði húsbónda sinn.⁴⁷

Dæmisögu Tolstojs er auðvelt að heimfæra upp á veruleika alþjóðlegra loftslagssáttmála og sinnuleysi almennings. Við sannfærum sjálf okkur um að enn sé tími til stefnu, að enn sé hægt að snúa aftur á upphafsstaðinn þótt við höldum aðeins lengra. Allt verður að lokum í lagi og á meðan ekkert er gert eignumst við enn meira land. Þó verður með hverju árinu sem líður enn erfiðara að ná aftur á hæðina okkar í tíma. Fæst þeirra sem lögðu í gönguna um sólarupprás hafa þó enn svo mikið sem litið um öxl. Þau vilja púla aðeins lengur, hamast aðeins meira, ganga aðeins nær sjálfum sér. Aðeins þannig verður raunverulega reynt á mörkin. Aðeins þannig köstum við ekki því lífi á glæ sem lifa verður til fulls.

Hér er þó einn munur á. Pákom galt fyrir græðgi sína með lífinu. Gröfin sem við gröfum er handa afkomendum okkar.

______________________________________________________

Tilvísanir

Grein þessi er liður í rannsóknaklasa EDDU – öndvegisseturs í gagnrýnum samtímarannsóknum
við Háskóla Íslands.

1 Sjá „24 þúsund milljarða olíufundur“, mbl.is, 30. september 2011: http://www.mbl.is/vidskipti/ frettir/2011/09/30/24_thusund_milljarda_oliufundur/ [sótt 30. september 2011].

2 Ásdís Sigurðardóttir: „Eigum við leynda sjóði á hafsbotni?“, 30. september 2011. Sjá einnig athugasemd Axels Jóhanns Hallgrímssonar við bloggfærslu Ásdísar: http://asdisomar.blog.is/ blog/asdisomar/entry/1194790/ [sótt 30. september 2011].

3 Einar Sveinbjörnsson: „Siðferðisleg þversögn í loftslagsmálum“, 10. október 2011: http://esv. blog.is/blog/esv/entry/1196974/ [sótt 11. október 2011].

4 „Transcription of closing plenary. IARU Climate Congress, Copenhagen, Denmark 12 March,2009“. Fundargerð ritaði Paul Baer: http://sites.google.com/site/mtobis/cope… [sótt 19. október 2011]. Rahmsdorf segir: „I’m well aware that scientists and politicians and the general public often use language in a different way, there’s a lot of communication problems sometimes arising from that, and I want to just express a concern that I have that when politicians talk about the ambition of two degrees as you did, that that’s considered an ambition, and in the end, if all goes reasonably well, we actually end up with three degrees of warming. Whereas I think, I want to emphasize that when as scientists we talk about those two degrees, that really is a kind of upper limit that we really should not cross. I personally as a climate scientists, I could not honestly go and tell the public that two degrees warming is safe. We’re already seeing a lot of impacts of the 0.7 degrees warming that we’ve had so far. So I consider two degrees not safe, and John Schellnhuber this morning asked about the question „Is Russian Roulette dangerous?“ and in RR you have a one in six chance of something terrible happening, I think that when we go to two degrees we probably have more than a one in six chance of really bad impacts occurring.“

5 Joni Seager: „Feminism and Climate Change“, The Scholar & Feminist Conference, 27. febrúar 2010. Seager er auk þess mjög gagnrýnin á hagfræðilegar réttlætingar. Þeim sé fyrst og fremst ætlað að mismuna þjóðum heims. Vesturlönd móti sér stefnu sem sé ætlað að takmarka tjónið heima fyrir, án tillits til þess hvaða afleiðingar stefnumörkunin hafi víða í þriðja heiminum.
Fyrirlesturinn má finna í heild sinni á netinu: http://vimeo.com/10189134 [sótt 19. október 2011]. Seager flutti fyrirlestur á Íslandi um sama efni 5. nóvember 2011 á vegum RIKK (Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands), en hún var einn af heiðursfyrirlesurum á 20 ára alþjóðlegri afmælisráðstefnu rannsóknastofunnar. Joni Seager: „Death by Degrees: Making Feminist Sense of the 2° Climate Change Target“: https://rikk.hi.is/?p=1448 [sótt 23. október 2011, staðfest 6. nóvember 2011].

6 Um þróun magns koltvísýrings í andrúmsloftinu má t.d. lesa hér: http://co2now.org/ [sótt 23. október 2011]. Sjá einnig James Hansen o.fl.: „Target Atmospheric CO2: Where Should Humanity Aim?“, The Open Atmospheric Science Journal 2008, 2. hefti, bls. 217–231: http://arxiv.org/abs/0804.1126 [sótt 25. október 2011]. Hansen dregur helstu rökin einnig saman í 8. kafla bókar sinnar, Storms of My Grandchildren: The Truth About the Coming Climate Catastrophe and Our Last Chance to Save Humanity. New York, Berlin og London: Bloomsbury 2009, bls. 140–171.

7 Clive Hamilton: Requiem for a Species: Why We Resist the Truth About Climate Change, bls. 26–27.

8 Sjá m.a. grein í The New York Times eftir Elizabeth Rosenthal frá 15. október 2011, „Where Did Global Warming Go?“: http://www.nytimes.com/2011/10/16/sunday… [sótt 19. október 2011].

9 Ég hef m.a. rætt þetta í grein minni „Efahyggja og afneitun: Ábyrg loftslagsumræða í fjölmiðlafári samtímans“, Ritið 2/2008, bls. 77–114, hér bls. 93–94.

10 Mikið hefur verið skrifað um áhættumat út frá menningarlegum, viðtökufræðilegum og hugrænum forsendum. Hér má nefna frægt rit Mary Douglas og Aarons Wildavsky: Risk and Culture. Berkeley, Los Angeles og London: University of California Press 1983. Einnig má nefna Richard A. Posner: Catastrophe: Risk and Response. Oxford: Oxford University Press 2004; og
Eliezer Yudkowsky: „Cognitive biases potentially affecting judgement of global risks“, Global Catastrophic Risks, ritstj. Nick Bostrom og Milan M. Cirkovic. Oxford: Oxford University Press 2008, bls. 85–105.

11 Guðni Elísson: „Dómsdagsklukkan tifar. Upplýsing og afneitun í umræðu um loftslagsbreytingar“, Ritið 1/2011, bls. 91–136, hér bls. 92–93.

12 Sjá t.d. Guðni Elísson: „Þegar vissan ein er eftir: Um staðlausa stafi og boðunarfrjálshyggju“, TMM 2010, 4. hefti, bls. 17–25, sérstaklega bls. 20–22.

13 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, þýð. Elín Guðmundsdóttir. Reykjavík: Bókafélagið Ugla ehf. 2011.

14 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, bls. 17.

15 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, bls. 241–248.

16 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, bls. 264.

17 Um svör Fleischers er víða fjallað í bókum um loftslagshlýnun, sjá t.d. Clive Hamilton: Requiem for a Species: Why We Resist the Truth About Climate Change, bls. 34; og Peter Singer: „Climate Change as an Ethical Issue“, Climate Change and Social Justice, ritstj. Jeremy Moss. Melbourne University Press: Carlton, Victoria 2009, bls. 46–47.

18 „Press Briefing by Ari Fleischer“, 7. maí 2001: http://georgewbush-whitehouse.archives.g… news/briefings/20010507.htm [sótt 16. október 2011]. „That’s a big no. The President believes that it’s an American way of life, and that it should be the goal of policy makers to protect the American way of life. The American way of life is a blessed one. And we have a bounty of
resources in this country.“

19 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, bls. 208–209. Ég fjalla um aðrar trúarlegar hliðar loftslagsumræðunnar í grein minni „Þið munuð öll deyja! Lita dómsdagsspár hugmyndir manna um loftslagsvísindi?“ Lesbók Morgunblaðsins, 19. apríl 2008, bls. 8–9.

20 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, bls. 273–274. Richards fer ofan í saumana á hagfræði Hayeks á næstu síðum og ræðir þar sérstaklega hugtök eins og reglu og tilgang. Richards túlkar hugmyndir Hayeks sem „hreina efnishyggju“ (bls. 281) fremur en dulbúna trúfræði, en dregur í lokin fram frumforsendurnar í hugmyndum Hayeks: „Hann gat ekki skírskotað til Guðs, eilífs alheims eða einhvers tilgangs æðri alheiminum og þess vegna valdi hann þann kost sem eftir stóð: Markaðurinn hlaut að vera dæmi um reglu sem spratt úr glundroða“ (bls. 281).

21 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, bls. 270–271.

22 John Gray: Black Mass: Apocalyptic Religion and the Death of Utopia, bls. 123. (London: Penguin Books, 2008). Um trúarlegar skírskotanir frjálshyggju má einnig lesa á bls. 116–117, 122–123, 150–169.

23 George Monbiot bendir á þessi sannindi í bók sinni Heat: How to Stop the Planet From Burning, Cambridge, Mass.: South End Press 2007, bls. 41–42. Sjá einnig greinar mínar „Nú er úti veður vont: Gróðurhúsaáhrif og íslensk umræðuhefð“, Ritið 1/2007, bls. 5–44, hér bls. 42–44; og „Dómsdagsklukkan tifar. Upplýsing og afneitun í umræðu um loftslagsbreytingar“, bls. 128–136.

24 „Á móti olíuvinnslu á Drekasvæðinu“, 22. apríl 2009: http://www.visir.is/a-moti-oliuvinnslu-a… [13. október 2011].

25 „Iðnaðarráðherra: Ekki ágreiningur um olíuvinnslu í stjórninni“, 22. apríl 2009: http://www. visir.is/idnadarradherra–ekki-agreiningur-um-oliuvinnslu-i-stjorninni/article/2009139100484; „VG ekki á móti olíuleit á Drekasvæðinu“, 22. apríl 2009: http://www.visir.is/ vg-ekki-a-moti-oliuleit-a-drekasvaedinu/article/2009219138542 [13. október 2011].

26 „VG gegn olíuleit á Drekasvæði“, 22. apríl 2009: http://www.mbl.is/frettir/kosning/2009/0… vg_gegn_oliuleit_a_drekasvaedi/ [sótt 14. október 2011].

27 Rósa bætir því við að mannkyni beri „að halda öllu í jafnvægi“ og sýna „visku“ í auðlindanýtingu, en það virðist ekki eiga við um olíuvinnslu í Drekasvæðinu.

28 Haukur Nikulásson: „Þar fór hugsanlega atkvæðið mitt á VG“, 22. apríl 2009: http://haukurn. blog.is/blog/haukurn/entry/860755/; Ólafur B. Ólafsson: „Þetta er stærsti fíflaskapurinn korter í kostningar [svo]!!!“, 22. apríl 2009: http://1kaldi.blog.is/blog/1kaldi/entry/…; Gunnar Th. Gunnarsson: „Þetta fáið þið!“, 22. apríl 2009: http://gthg.blog.is/blog/gthg/entry/8607…; Guðmundur Ragnar Björnsson: „Á að fara aftur í fjallagrasafarið?“, 22. apríl 2009: http:// gudmbjo.blog.is/blog/gudmbjo/entry/860779/; Björn Indriðason: „Á móti öllu!“, 22. apríl 2009: http://bjorni0.blog.is/blog/bjorni0/entr…; Jóhann Elíasson: „Ætlar fólk í Norðausturkjördæmi virkilega að kjósa þetta yfir sig??????“, 22. apríl 2009: http://johanneliasson.blog.is/ blog/johanneliasson/entry/860810/; Jens Sigurðsson: „Veruleikafyrtur [svo] stjórmálamaður [svo]“, 22. apríl 2009: http://jenni-1001.blog.is/blog/jenni-100…; Magnús Bergsson: „Gott hjá Kolbrúnu“, 22. apríl 2009: http://mberg.blog.is/blog/mberg/entry/86… [sótt 14. október 2011].

29 Elías Jón Guðjónsson: „Stormur í olíutunnu?“, Smugan. Vefrit um pólitík og mannlíf, 5. maí 2009: http://smugan.is/2009/05/stormur-i-oliut… [sótt 18. október 2011]. Elías Jón varð aðstoðamaður Katrínar Jakobsdóttur menntamálaráðherra í febrúar 2010.

30 „Treglega gekk að draga út svar frá Steingrími um olíuvinnslu“, 23. apríl 2009: http://www. visir.is/treglega-gekk-ad-draga-ut-svar-fra-steingrimi-um-oliuvinnslu/article/2009695293528; sjá einnig „Ósammála Kolbrúnu um Drekasvæðið“, Ríkisútvarpið vefur, 23. apríl 2011: http:// www.ruv.is/frett/osammala-kolbrunu-um-drekasvaedid [sótt 30. september 2011].

31 „G-blettur Steingríms J.“, 23. apríl 2009: http://www.gislimarteinn.is/?p=181 [sótt 18. október 2011].

32 „Guðlaugur Þór niður um sæti“, 29. apríl 2009: http://www.mbl.is/frettir/kosning/2009/0… gudlaugur_thor_nidur_um_saeti/; og „Kolbrún Halldórsdóttir með flestar útstrikanir“, 29. apríl 2009: http://www.amx.is/stjornmal/6715/ [sótt 18. október 2011].

33 „Nálgunarbann á Kolbrúnu Halldórsdóttur“, FACEBOOK http://www.facebook.com/group. php?gid=77008399207 [sótt 18. október 2011].

34 Clive Hamilton: Requiem for a Species: Why We Resist the Truth About Climate Change, bls. 16; og Kevin Anderson og Alice Bows: „Reframing the climate change challenge in light of post-2000 emission trends“, Philosopical Transactions of the Royal Society, Royal Society 2008, 13. nóvember, 366/1882, bls. 3863–3882. Greinina má nálgast á netinu: http://files.uniteddiversity.
com/Climate_Change/Reframing_the_climate_change_challenge.pdf [sótt 10. október 2011].

35 Kevin Anderson og Alice Bows: „Beyond ‚dangerous‘ climate change: emission scenarios for a new world“, Philosopical Transactions of the Royal Society, Royal Society 13. janúar 2011, 369/1934, bls. 20–44. Greinina má nálgast á netinu: http://rsta.royalsocietypublishing.org/ content/369/1934/20.full.pdf+html?sid=f64a0504-2d45-4e58-a158-d04248acbd5c; sjá einnig Andrew Macintosh: „Keeping warming within the 2°C limit after Copenhagen“. Energy Policy 2010, 38, bls. 2964–2975. Greinina má nálgast á netinu: http://www.sciencedirect.com/ science?_ob=MiamiImageURL&_cid=271097&_user=713833&_pii=S0301421510000595&_ check=y&_origin=&_coverDate=30-Jun-2010&view=c&wchp=dGLzVlS-zSkWb&md5=32281
a7be0cabcc4316b76496aa1d6f8/1-s2.0-S0301421510000595-main.pdf [sótt 24. október 2011].

36 Hér styðst ég við samantekt Clives Hamilton í Requiem for a Species: Why We Resist the Truth About Climate Change (bls. 18), en hann dregur afbragðsvel fram meginatriði þessarar flóknu en merkilegu greinar. Ég bæti þó inn viðbótarupplýsingum þegar þörf þykir.

37 Clive Hamilton: Requiem for a Species: Why We Resist the Truth About Climate Change, bls. 16.

38 Hvarfpunktarnir gera jafnframt 550 ppm og 650 ppm mörkin merkingarlaus þar sem sú ákvörðun að fara upp í þau hefur keðjuverkandi áhrif og svo getur farið að styrkur gróðurhúsalofttegunda í lofthjúp endi að lokum í 1000 ppm með tilheyrandi hitaaukningu. Joni Seager lýsir rökvillunni um hitamörkin skemmtilega í fyrirlestri sínum „Feminism and Climate Change“, en eins og hún bendir á getum við ekki stýrt hitastigi jarðar eins og hita í bökunarofni.

39 Grein V. Ramanathans og Y. Fengs, „On avoiding dangerous anthropogenic interference with the climate system: Formidable challenges ahead“, sýnir hversu erfitt er að ná tökum á loftslagsvandanum. Þar er bent á að losunin sem er orðin að veruleika 2005 leiði óhjákvæmilega til 2,4°C hlýnunar verði ekkert að gert (PNAS, 23. september 2008, 105/38, bls. 14245–14250:
 http://www.pnas.org/content/105/38/14245…). Hans Joachim Schellnhuber gagnrýnir þessar niðurstöður í svargreininni „Global warming: Stop worrying, start panicking?“ sem birtist í sama hefti PNAS (bls. 14239–14240: http://www.pnas.org/content/105/38/14239. full.pdf+html). Schellnhuber gerir ráð fyrir að takast muni að helminga losun koltvísýrings fyrir 2050, og færa hana niður fyrir 2005-mörkin. En svo að tryggja megi að jörðin hlýni ekki um a.m.k. 2,4°C verður hámarkslosun að eiga sér stað milli 2015 og 2020 og þróunarlöndin mega ekki koma sér upp jafnöflugum lofthreinsibúnaði og tíðkast á Vesturlöndum því að mengunin vegur upp á móti áhrifum gróðurhúsalofttegundanna í lofthjúpnum. Clive Hamilton dregur fram hætturnar í rökum Schellnhubers í bók sinni Requiem for a Species: Why We Resist the Truth About Climate Change, bls. 28–29.

40 James Hansen gagnrýnir sérstaklega hversu varfærnir vísindamenn séu í yfirlýsingum í bók sinni Storms of My Grandchildren (bls. 87–89) og bendir á að naumur tími sé til stefnu. Þrátt fyrir það kjósi vísindamenn fremur að humma fram af sér allar hættur en tapa trúverðugleika um stundarsakir. Ég kem inn á þennan vanda í grein minni „Dómsdagsklukkan tifar. Upplýsing
og afneitun í umræðu um loftslagsbreytingar“, bls. 119.

41 Kevin Anderson og Alice Bows: „Beyond ‚dangerous‘ climate change: emission scenarios for a new world“, bls. 40.

42 Kevin Anderson og Alice Bows: „Beyond ‚dangerous‘ climate change: emission scenarios for a new world“, bls. 41–42.

43 Ég flokka niður vísindalegu falsrökin í grein minni „Dómsdagsklukkan tifar. Upplýsing og afneitun í umræðu um loftslagsbreytingar“, bls. 107–119.

44 Jay W. Richards: Peningar, græðgi og Guð, bls. 252–256.

45 Leo Tolstoj: „Land, land!“ Húsbóndi og þjónn og fleiri sögur, þýð. Sigurður Arngrímsson. Seyðisfirði: Prentsmiðja Austurlands H/F 1949, bls. 94.

46 Leo Tolstoj: „Land, land!“, bls. 102.

47 Leo Tolstoj: „Land, land!“, bls. 105.

Þann 23. apríl 2007 samdi HS Orka við Norðurál um sölu á 150 MW af raforku til álbræðslu í Helguvík. Samkvæmt forstjóra HS Orku eru ýmsir fyrirvarar í samningnum m.a. um arðsemi virkjana, umhverfismat, árangur af borunum, samkomulag við viðkomandi sveitarfélög og samninga við Landsnet um flutning orkunnar. Þegar ekkert bólaði á orkunni tveimur árum eftir undirritun var fyrirvörunum aflétt (30. júní 2009) og ári síðar (júlí 2010) stefndi Norðurál HS Orku fyrir vanefndir á samningum. Þá var kominn júlí 2010, þrjú ár liðin frá undirritun og ekkert hafði gerst í orkuöflun. Af einhverjum ástæðum sem mér eru ókunnar endaði málið hjá sænskum gerðardómi sem nú hefur fellt þann úrskurð að HS Orku sé skylt að afhenda Norðuráli þessi 150 MW.

Og nú gleðjast Suðurnesjamenn væntanlega því forstjóri Norðuráls segir að bræðslan geti tekið til starfa árið 2014. Þetta er loksins alveg að koma en það hefur reyndar heyrst oft áður. Ætli einhver vandamál hafi verið leyst? Hver skyldi vera orsökin fyrir þeim töfum sem orðið hafa?

Lengi framan af var umhverfisráðherra talinn sá erkióvinur sem gerði allt sem hægt var til að tefja verkið. Seinna var ríkisstjórnin í heild orðin að höfuðóvini. Um tíma féllu þung orð í garð Orkustofnunar vegna „bábilju og forsjárhyggju“ en síðustu misserin hefur m.a. staðið á skipulagsvinnu af hálfu sveitarfélaganna Grindavíkur og Hafnarfjarðar. Nú allra síðast hefur dregist að fá niðurstöðu frá gerðardómi í Svíþjóð vegna ágreinings um orkuverð. En nú er niðurstaðan komin. Ágreiningurinn reyndist vera annað og meira en orkuverðið. HS Orka vildi greinilega losna undan samningum í heild vegna þess að fyrirtækið getur alls ekki útvegað orkuna. Þetta hefur í reynd legið fyrir frá upphafi og samningurinn við Norðurál er með slíkum ólíkindum að vinnubrögðin hljóta að teljast í meira lagi ámælisverð ef samningurinn stendur.

Samningurinn var undirritaður í júní 2007 og síðan er liðin 4½ ár. Á þessum tíma hefur HS Orku ekki tekist að útvega eitt einasta megavatt af raforku. Fyrir lá í upphafi að erfitt yrði að fá leyfi til að stækka Reykjanesvirkjun en leyfið fékkst þó frá Orkustofnun sl. haust. Lengi hefur verið vitað að jarðhitasvæðin í Svartsengi og Eldvörpum fá orkuna úr sama pottinum og ekkert bendir til annars en að svæðið sé fullnýtt. Allt tal um frekari orkuöflun í Eldvörpum er því ábyrgðarlaust. Og svo er það rúsínan í pylsuendanum, Krýsuvíkursvæðið. Boranir við Trölladyngju hafa reynst árangurslausar en ókunnugt er mér um árangur af grunnri rannsóknarholu við Sandfell. Meginjarðhitinn í Krýsuvík er við Seltún og Austurengjar í landi Hafnarfjarðar. Þar hefur HS Orka fengið rannsóknarleyfi en nýtingarrétturinn tilheyrir Hafnarfirði. Þar er allt óvíst um orkuöflun. HS Orka hefur heimild til að stækka Reykjanesvirkjun um 80 MW en til þess vantar reyndar allmarga milljarða króna og enginn vill lána. Hvar er bjargvætturin Ross Beaty núna? Eru möguleikar á skyndigróða á Suðurnesjum uppurnir?

En hvað ef HS Orka getur ekki útvegað umsamda orku? Norðurál segist hafa eitt um 20 milljörðum í undirbúning álbræðslu í Helguvík nú þegar. Fær Norðurál skellinn eða gæti HS Orka verið skaðabótaskyld. Það blasir ekki við að niðurstöðuna frá Svíþjóð eigi að túlka sem gleðitíðindi líkt og Kristján Már Unnarsson fréttamaður gerði í fréttum Stöðvar 2 í gær.

Að lokum. Hvernig datt fulltrúum lífeyrissjóðanna í hug að kaupa 25% hlut í HS Orku af Ross Beaty? Keyptu þeir köttinn í sekknum?

Fyrst birt á Smugan.is

Andrej Hunko, þingmaður Der Linke í Þýskalandi, sendi í gær frá sér yfirlýsingu þar sem hann fagnar málsókn kvennana. Segir hann störf flugumannanna brjóta í bága við 8. grein Mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til einka- og fjölskyldulífs. Þýsk og írsk yfirvöld hafa fyrir löngu viðurkennt að hafa haft vitneskju um störf Kennedy og átt í samstarfi við hann á meðan hann starfði sem flugumaður. Kennedy sagði sjálfur eftirfarandi í viðtali við breska blaðið Daily Mail: „Ég fór aldrei til útlanda nema með leyfi frá yfirmönnum mínum og lögreglunni á staðnum.“

Í yfirlýsingu Hunko, sem meðal annars hefur verið birt á vefsíðu Saving Iceland, segir að nauðsynlegt sé að setja á fót óháða og alþjóðlega rannsókn á máli Mark Kennedy og annara lögreglunjósnara sem plantað hefur verið í andófshópa um víða veröld. Þannig megi komast að hinu sanna um störf flugumanna í löndum á borð við Ísland, Ítalíu, Frakkland, Írland, Bandaríkin og Þýskaland. Áður en slík rannsókn fari fram þurfi hins vegar ítarlegar rannsóknir að eiga sér stað í þeim löndum sem Kennedy og aðrir flugumenn hafa starfað. Það þurfi bresk stjórnvöld að samþykkja.

Eins og kunnugt er óskaði Ögmundur Jónasson, innanríkisráðherra, eftir rannsókn á vitneskju og samstarfi íslenskra lögregluyfirvalda við Mark Kennedy í tengslum við njósnir hans á Saving Iceland hreyfingunni, meðal annars í mótmælabúðum á Kárahnjúkum sumarið 2005. Fátt var um efnisleg svör hjá Ríkislögreglustjóra og var því til stuðnings helst vitnað til þagnarskyldu íslensku lögreglunnar gagnvart þeirri bresku. Tók Ögmundur undir þann útúrsnúning. Eins og Hunko bendir á þarf að aflétta þeirri þagnarskyldu svo sannleikurinn megi koma í ljós.

_________________________________

Sjá nánar:

Frétt Guardian af málsókn kvennanna
Yfirlýsing Saving Iceland um veru og störf Mark Kennedy innan hreyfingarinnar
Yfirlýsing Saving Iceland um skýrslu Ríkislögreglustjóra